Terimler sözlüğü

Bu sözlük, kavramları kitaptaki kullanımlarıyla açıklar. “Kitapta” bölümündeki sayfalar ilgili açıklamaların başladığı yerleri gösterir. İlişkili maddeler arasındaki göndermeler kavramları birlikte okumayı kolaylaştırır.

A

Acı su. Çözünmüş madde içeriği bakımından tatlı su ile deniz suyu arasında değerlendirilen su sınıfı. Yalnız tadı tanımlayan bir sözcük olarak okunmaz. Sınıfın sınırları çalışmanın amacına göre değişebildiğinden ölçüt ve yöntem belirtilir; iç bölgelerin mineralleşmiş yeraltı suları da bu kapsama girebilir. Kitapta: s. 225. Ayrıca bk. Tuzluluk; Toplam çözünmüş katı madde.

Adsorpsiyon. Çözünmüş bir bileşiğin su fazından bir malzemenin yüzeyine geçerek tutulması. Aktif karbonda erişilebilir iç gözenek yüzeyleri de bu etkileşime katılır. Sonuç, hedef bileşiğin özellikleri, kullanılan karbon ve suyun diğer bileşenleriyle ilişkilidir; tutulan yük malzemede biriktiğinden kapasite ve kullanım sonu yönetimi önem taşır. Kitapta: s. 627. Ayrıca bk. Aktif karbon; Adsorpsiyon kapasitesi; Kırılma (adsorpsiyon).

Adsorpsiyon kapasitesi. Karbonun belirli su koşullarında tutabildiği hedef yükle ilişkili özellik. Gelen derişim, işlenen hacim, temas koşulları ve arka plandaki organik bileşenler kullanım sonucunu birlikte etkiler. Tek bileşikle elde edilmiş laboratuvar verisi gerçek suya aynen aktarılamaz; daha uzun temas olanağı ile daha fazla toplam tutma kapasitesi ayrı özelliklerdir. Kitapta: s. 627, 629. Ayrıca bk. Adsorpsiyon; Boş yatak temas süresi; Kırılma (adsorpsiyon).

Aerosol. Su sistemleri bağlamında, havaya taşınabilen ince su damlacıklarıyla ilişkili dağılım biçimi. Organizma taşıyan damlacıkların solunması, doğrudan su içmekten farklı bir maruziyet yoludur. Duş veya benzeri cihazların değerlendirilmesinde organizmanın kaynağı, çoğalma koşulları ve damlacık oluşan kullanım noktası birlikte incelenir. Kitapta: s. 15, 586. Ayrıca bk. Legionella; Maruziyet.

Akı. Membranın etkin ayırma alanı başına geçen permeat debisi. Aynı üretim daha büyük alana dağıtıldığında ortalama akı düşer; ancak bu ilişki uygun çalışma akısını tek başına belirlemez. Su özellikleri, membran türü, birikim ve işletme çevrimi birlikte değerlendirilir; etkin membran alanı cihazın zeminde kapladığı alan değildir. Kitapta: s. 656. Ayrıca bk. Transmembran basınç; Permeat; Membran kirlenmesi; Debi.

Akifer. Suyu depolayan ve kuyuya veya doğal çıkışa anlamlı miktarda iletebilen jeolojik birim. Sert kayaçlar kadar kum ve çakıl gibi pekişmemiş birikimler de akifer oluşturabilir. Suyun bulunması, bağlantılı geçiş yolları ve çevre tabakalar birlikte önemlidir; akifer adı suyun güvenliğini belgeleyen bir sınıf değildir. Kitapta: s. 77. Ayrıca bk. Gözeneklilik; Hidrolik iletkenlik; Serbest akifer; Basınçlı akifer.

Akreditasyon kapsamı. Bir kuruluşun yetkinlik bakımından hangi faaliyetler için değerlendirilmiş olduğunu tanımlayan kapsam. Su türü, analit veya özellik, yöntem ve performans aralığı istenen hizmetle eşleştirilir. Bir deneyde yetkinliğin tanınması bütün deneyleri kapsamaz; numune alma hizmetinin durumu da ayrıca anlaşılır. Kitapta: s. 559. Ayrıca bk. Kalite kontrol; Temsil edilebilirlik; Sertifika kapsamı.

Aktif karbon. Bazı çözünmüş bileşikleri erişilebilir gözenekli yüzeylerinde tutabilen karbon esaslı arıtma malzemesi. Toz biçimi suyla temasın ardından katı ayırmayla uzaklaştırılabilir; granüler biçimi çoğunlukla sabit yatak oluşturur. Hammadde adı, yüzey alanı veya karbon içerme beyanı tek başına hedef bileşikteki performansı ve kullanım ömrünü belirlemez. Kitapta: s. 627, 628. Ayrıca bk. Adsorpsiyon; Boş yatak temas süresi; Yeniden etkinleştirme.

Alikot. Bir numuneden belirli bir işlem veya inceleme için ayrılan bölüm. Ana numuneyle ilişkisi ve hangi aşamada ayrıldığı kaydedilir. Bölümlerin sonuçları bölme sonrasındaki işlemleri karşılaştırmaya yardım edebilir; farklı yerlerden bağımsız olarak alınmış yeni saha numuneleriyle aynı kapsamı taşımaz. Kitapta: s. 549, 550. Ayrıca bk. Tekrar numunesi; Teslim zinciri.

Alkalinite. Suyun tanımlanmış koşullarda asidi nötralize etme özelliği. Tek bir kimyasal maddenin adı değildir; çeşitli bileşenler katkı yapabilir. Titrasyonda başlangıç pH’ının yanında tüketilen asit miktarı izlenir. Aynı pH değerine sahip iki suyun alkalinitesi farklı olabilir; alkalin pH ile yüksek alkalinite eş anlamlı değildir. Kitapta: s. 359, 437. Ayrıca bk. pH; Tampon kapasitesi; Karbonat sertliği; Yeniden minerallendirme.

Arıza ağacı. Arıza incelemesini güvenlik, ölçümün güvenilirliği, etkilenen alan, olası nedenler ve iş sonrası sonuç gibi ayrımlar üzerinden düzenleyen yaklaşım. Her ayrım, sonraki adım için gereken bilgiyi gösterir. Gözlemlerle desteklenen ve açık kalan olasılıklar ayrılır; cihazın yeniden çalışması bütün kullanım koşullarının doğrulandığı anlamına gelmez. Kitapta: s. 728, 729. Ayrıca bk. Müdahale sınırı; Eğilim izleme; Sonuç doğrulaması.

Arsenik. Arsenik içeren minerallerden suya geçebilen ve özellikle bazı yeraltı sularında değerlendirilmesi gereken element. Arsenat ve arsenit gibi biçimleri arıtma davranışını etkileyebilir. Suyun berrak olması veya komşu kuyuda uygun sonuç bulunması, belirli kuyudaki arsenik durumunu göstermez; kuyunun kendi koşulları incelenir. Kitapta: s. 597. Ayrıca bk. Türleşme; Akifer; Maruziyet.

Askıda katılar. Suda parçacık halinde bulunan ve seçilen analizde filtre üzerinde tutulan kesirle değerlendirilebilen maddeler. Bu kesir çözünmüş iyonlarla aynı değildir. Tutulma, filtreye ve uygulama koşullarına bağlı olduğundan sonuç yöntemle birlikte okunur; görünür parçacık azalması çözünmüş madde miktarının da aynı ölçüde azaldığını göstermez. Kitapta: s. 385, 385. Ayrıca bk. Bulanıklık; Toplam çözünmüş katı madde.

Aşamalı karar. Belirsiz koşullarda yapılacak işleri, her aşamanın amacı ve bir sonraki adımı başlatacak bilgi ya da koşulla düzenleyen karar yaklaşımı. Büyük ve geri dönüşü güç seçimler için gereken ek bilgiyi görünür kılar. Acil kontrol işleriyle uzun dönemli yatırımlar ayrı zaman çizgilerinde ele alınır; aşamalar yalnız takvim tarihine dayanmaz. Kitapta: s. 758. Ayrıca bk. Uyum (iklim); İyileştirme planı; Hizmet dayanıklılığı.

B

Bağlı klor. Serbest klordan ayrı değerlendirilen, kloraminler gibi su içindeki reaksiyonlarla ilişkili klor biçimlerini kapsayan kalıntı. Toplam ve serbest klor arasındaki fark bu fraksiyon hakkında bilgi sağlar; ancak bütün bağlı türlerin kimliğini ve etkisini açıklamaz. Kontrollü kloramin uygulamaları kendi işlem koşulları ve izleme düzeniyle değerlendirilir. Kitapta: s. 666, 682. Ayrıca bk. Serbest klor; Toplam kalıntı klor; Dezenfektan kalıntısı.

Bakım planı. Bileşenlerin kontrol işlevini, bakımın dayanağını, uygulanacak işi ve sorumlulukları birbirine bağlayan düzen. Takvim, kullanım miktarı, performans ve ilgili talimatlar birlikte değerlendirilir. İşin ertelenmesi, uygulanması ve sonrasında beklenen kontrolün gösterilmesi ayrı kayıtlardır; plan, gerekli müdahalenin gerçek sistemde sürdürülebilmesini amaçlar. Kitapta: s. 719, 720. Ayrıca bk. Performansa dayalı bakım; Sarf değişim ölçütü; Güvenli devreye alma.

Bariyer. Kaynaktan kullanıcıya uzanan su zincirinde koruma sağlayan önlem. Kaynak koruma, arıtma ve dağıtım bütünlüğü farklı görevlerle birbirini tamamlayabilir. Birden fazla bariyerin bulunması, her birinin performansını ve etkisiz kalabileceği koşulları açıklama gereğini kaldırmaz; sayı tek başına güvenlik puanı oluşturmaz. Kitapta: s. 591. Ayrıca bk. Tehlikeli olay; Risk; Doğrulama; Çoklu bariyer.

Basınç. Birim yüzeye uygulanan kuvvetle ilişkili büyüklük. Su sisteminde basınç göstergesi, birim zamanda geçen hacmi ölçen debi ölçerle aynı bilgiyi vermez. Borudaki akış değerlendirilirken kot ve akış kayıpları da dikkate alınır; farklı noktalardaki basınç sayıları tek başına bütün akışı açıklamaz. Kitapta: s. 250. Ayrıca bk. Debi; Hidrolik yük; Geri akış.

Basınç kaybı. Suyun filtre yatağından geçmesine karşı oluşan hidrolik dirençle ilişkili basınç değişimi. Katı birikimi bu direnci artırabilir. Basınç ölçümleri debi, besleme koşulları ve çıkış kalitesiyle birlikte okunduğunda işletmedeki değişimi anlamaya yardım eder; belirli bir kirleticinin derişimini veya mikrobiyolojik güvenliği doğrudan göstermez. Kitapta: s. 623, 626. Ayrıca bk. Geri yıkama; İşletme izlemesi.

Basınçlı akifer. Üstünde su geçişini sınırlayan örtü bulunan, su taşıyan doymuş tabaka. Uygun bir gözlem borusundaki su akifer tavanının üzerine yükselebilir; görülen düzey tabakanın fiziksel sınırıyla aynı değildir. Örtü mutlak sızdırmazlık sağlamaz ve akiferin dış etkilerden tamamen yalıtıldığını göstermez. Kitapta: s. 78, 78. Ayrıca bk. Akifer; Serbest akifer; Hidrolik yük.

Biyobelirteç. Vücutta bir sürecin veya müdahaleye verilen yanıtın ölçülebilen göstergesi. Göstergedeki değişim, kişinin nasıl hissettiği veya işlev gördüğüyle ilgili klinik yararın kendisi olmayabilir. Bir ara göstergenin sağlık yararını temsil etmesi için ilgili kullanım bağlamında bu bağlantıyı destekleyen kanıt gerekir. Kitapta: s. 141. Ayrıca bk. Karıştırıcı etken; Ölçüm belirsizliği.

Biyofilm. Boru, depo ve cihaz gibi yüzeylerde tutunup gelişen mikroorganizma topluluğu. Sıcaklık, besin, su hareketi ve dezenfektan koşulları oluşumunu etkiler. Tek başına belirli bir patojenin adı değildir; akmakta olan su numunesinin sonucu da bütün yüzeylerin biyolojik durumunu doğrudan göstermez. Kitapta: s. 584. Ayrıca bk. Su yaşı; Legionella; Patojen; Servis hijyeni.

Boş yatak temas süresi. Karbon yatağının görünür hacminin su debisine bölünmesiyle hesaplanan nominal temas ölçüsü. Hesapta yatağın bütün hacmi kullanılır; bu değer gözenek suyunun hacmini veya gerçek kalış süresi dağılımını doğrudan vermez. Aynı yatakta debi arttığında kısalır; yeterliliği hedef madde, karbon ve su koşullarıyla değerlendirilir. Kitapta: s. 628, 630. Ayrıca bk. Aktif karbon; Adsorpsiyon kapasitesi; Kırılma (adsorpsiyon).

Buharlaşma. Sıvı suyun yüzeyindeki moleküllerin gaz fazına geçerek çevreye taşınması. Kaynama görülmeden de gerçekleşebilir. Geçiş için gereken enerji sudan ve çevresinden karşılanabildiği için geride kalan suyun veya temas ettiği yüzeyin soğumasına katkı verebilir; etki koşullara bağlıdır. Kitapta: s. 36, 37. Ayrıca bk. Gizli ısı; Evapotranspirasyon.

Bulanıklık. Sudaki parçacıkların ışıkla etkileşiminin ölçüm koşullarında ortaya çıkardığı ortak optik yanıt. Parçacıkların kimliğini, toplam kütlesini veya mikroorganizmaların canlılığını doğrudan belirlemez. Gözle görülmeyen küçük değişimler de ölçülebilir; sonuç, numunenin ölçüm anındaki parçacık durumu ve kullanılan yöntemle değerlendirilir. Kitapta: s. 465, 470, 473. Ayrıca bk. Askıda katılar; Görünür renk; Gerçek renk; UV geçirgenliği.

Bütünlük testi. Membran modülündeki fiziksel bariyerin geçerli koşullarda işler durumda olup olmadığını araştıran sınama. Doğrudan yöntemler kaçak veya açıklığa bağlı fiziksel değişimi, dolaylı yöntemler ürün bulanıklığı ya da parçacık eğilimini izleyebilir. Sonucun kapsamı, algılama sınırı ve hangi modülleri temsil ettiğiyle birlikte değerlendirilir. Kitapta: s. 643, 644. Ayrıca bk. Mikrofiltrasyon ve ultrafiltrasyon; Performans doğrulama; İşletme izlemesi.

C

CT. Uygun biçimde tanımlanmış dezenfektan kalıntı derişimiyle etkili temas süresinin çarpımı. Derişimin başlangıç dozu yerine ilgili temas bölümünü temsil etmesi, sürenin de gerçek hidrolik koşullara dayanması gerekir. Çarpımın yorumu hedef organizma, istenen azalma, pH, sıcaklık ve dezenfektan türüyle birlikte yapılır; tek başına yeterlilik eşiği oluşturmaz. Kitapta: s. 668, 669. Ayrıca bk. Dezenfektan kalıntısı; Etkili temas süresi; Performans doğrulama.

Ç

Çapraz akış. Beslemenin bir bölümünün membran boyunca ilerlerken başka bir bölümünün permeat olarak ayrıldığı akış düzeni. Yüzeye paralel hareket, tutulan maddelerin birikimini etkiler. Devridaim bulunan sistemlerde modülden geçen toplam akış ile tesise giren yeni su ayrı büyüklüklerdir; temizleme ve boşaltma akışları da işletme hesabına katılır. Kitapta: s. 641. Ayrıca bk. Doğrudan filtrasyon; Permeat; Geri kazanım.

Çapraz bağlantı. İçme suyu düzeni ile içme dışı bir su düzeni arasındaki mevcut veya olası fiziksel bağlantı. Yolun bulunması, o anda geri akış gerçekleştiğini göstermez. Ancak uygun basınç koşulları oluştuğunda ters yönde taşınmaya izin verebilecek ilişki bulunduğunu anlatır ve koruma değerlendirmesine konu olur. Kitapta: s. 254, 255. Ayrıca bk. Geri akış; Basınç; Tehlikeli olay.

Çok katmanlı filtre. Farklı tane boyutu ve yoğunluktaki malzemelerin birlikte kullanıldığı filtre yatağı. Amaç, parçacık yükünün yalnız üstte dar bir bölgede birikmesi yerine yatak derinliğinden yararlanmayı artırmaktır. Tabakaların filtrasyon ve geri yıkama sırasında uygun düzenini koruması önem taşır; katman sayısı tek başına kapasite veya giderim üstünlüğü göstermez. Kitapta: s. 622, 624. Ayrıca bk. Medya filtrasyonu; Geri yıkama.

Çoklu bariyer. Su güvenliği hedefinin birbiriyle ilişkili birden fazla kontrol önlemiyle desteklenmesi. Kaynağı koruma, yükü azaltma, etkisizleştirme ve son suyu koruma farklı katkılar sağlar. Basamaklar arasındaki bağımlılıklar ve ortak kesintiler değerlendirilir; ayrı ayrı başarılı görünen cihazların yan yana bulunması bütün hattın aynı korumayı sağladığını kendiliğinden göstermez. Kitapta: s. 685, 686. Ayrıca bk. Ön arıtma; Performans doğrulama; İşletme izlemesi; Bariyer.

Çöktürme. Arıtma sırasında oluşan veya ayrılabilir duruma getirilen katıların yerçekimi etkisiyle sudan ayrılması. Hangi katıların bu yolla uzaklaştırılabildiği, özelliklerine ve süreç koşullarına bağlıdır. Kalan parçacıklar için filtrasyon gerekebilir; ayrılan yükü taşıyan çamurun yönetimi de arıtma düzeninin bir parçasıdır. Kitapta: s. 618, 619. Ayrıca bk. Koagülasyon; Flotasyon; Doğrudan filtrasyon.

Çözelti. Çözücü ile çözünmüş bileşenlerin oluşturduğu homojen faz. Sulu çözeltilerde su çözücü olarak ele alınır; diğer bileşenler çözünmüş durumda bulunur. Homojenlik, yeterince karışmış örneğin farklı yerlerinde aynı bileşimin bulunmasıdır. Çözünen madde kaybolmaz ve bütün moleküllerin aynı olması gerekmez. Kitapta: s. 40. Ayrıca bk. Derişim; Çözünürlük; Doygun çözelti.

Çözünürlük. Belirli bir maddenin, belirli çözücü ve koşullarda oluşturduğu doygun çözeltinin bileşimi üzerinden tanımlanan özellik. Maddenin adıyla birlikte sıcaklık, basınç ve ifade birimi önem taşır. Bir maddenin iyonik veya moleküler yapıda olması, suda ne kadar çözüneceğini tek başına belirlemez. Kitapta: s. 42, 43. Ayrıca bk. Doygun çözelti; Derişim.

D

Damıtma. Suyun buharlaştırılıp ardından yoğunlaştırılarak yeniden sıvı biçimde toplanmasına dayanan ayırma yolu. Isıtma ve soğutma koşulları işlemin temel parçalarıdır. Yöntem karşılaştırılırken elde edilen su miktarıyla birlikte gereken enerji biçimi ve sistem düzeni değerlendirilir; faz değişimi tek başına her uçucu bileşenin aynı şekilde giderildiğini göstermez. Kitapta: s. 650, 651. Ayrıca bk. Ters ozmoz; Elektrodiyaliz; Özgül enerji tüketimi.

Debi. Belirli bir kesitten birim zamanda geçen su hacmi. Akışın ne kadar su taşıdığını zamanla ilişkilendirir; basınçla aynı büyüklük değildir. Şebeke veya boru değerlendirmesinde basınç, kot ve kayıplarla birlikte kullanılır. Debinin hangi kesite ve çalışma koşuluna ait olduğu belirtilmelidir. Kitapta: s. 250. Ayrıca bk. Basınç; Kirletici yükü; Dinamik su seviyesi; Akı.

Demineralizasyon. Sudaki hem katyon hem anyon yükünün azaltılmasına yönelik işlem hedefi. Hidrojen biçimindeki katyon değişimi ile hidroksit biçimindeki anyon değişimi bu amaçla birlikte kullanılabilir. Reçinelerin görevleri ve yenilenme gereksinimleri farklıdır; yalnız kalsiyum ve magnezyumu sodyumla değiştiren yumuşatma düzeni aynı işlevi kendiliğinden sağlamaz. Kitapta: s. 635, 639. Ayrıca bk. İyon değişimi; Sodyum çevrimli yumuşatma; Elektrodeiyonizasyon.

Derişim. Bir bileşenin belirli hacim veya kütle içindeki miktarının seçilen nicelik ve birimle ifade edilmesi. Hangi bileşenin hangi birimle bildirildiği sonucun anlamını belirler. Derişim mevcut bileşimi anlatır; aynı koşullarda dengede ne kadar maddenin çözünebileceğini gösteren çözünürlükle aynı soru değildir. Kitapta: s. 43, 346. Ayrıca bk. Çözelti; Çözünürlük; Maruziyet.

Dezenfeksiyon yan ürünü. Dezenfeksiyon kimyasalları ve suyun bileşenleri arasındaki tepkimelerle oluşabilen ürün. Oluşan bileşikler kullanılan dezenfektana, organik öncüllere, pH’a, sıcaklığa ve temas koşullarına bağlıdır. Yalnız eklenen kimyasalın miktarı sonuçları belirlemez; dağıtımda süren tepkimeler nedeniyle arıtma çıkışı her noktayı aynı biçimde temsil etmeyebilir. Kitapta: s. 611. Ayrıca bk. Doğal organik madde; Su yaşı; Bariyer; Dezenfektan kalıntısı; Ozonlama.

Dezenfektan kalıntısı. Uygulanan işlemden sonra suyun belirli bir yer ve zamanında kalan dezenfektan derişimi. Başlangıç dozuyla arasındaki ilişki, suyun bileşenleriyle reaksiyonlar ve temas koşulları üzerinden değerlendirilir. Dağıtımdaki değişimi işletme bilgisi sağlayabilir; tek bir uygun kalıntı sonucu bütün mikrobiyolojik tehlikelerin kontrolünü tek başına göstermez. Kitapta: s. 667, 668, 669. Ayrıca bk. Klor talebi; CT; İşletme izlemesi; Dezenfeksiyon yan ürünü; Su yaşı.

Dışkısal kirlenme. İnsan veya hayvan dışkısıyla ilişkili etkenlerin suya karışması. Bu etkenler kaynağa ulaşabilir, arıtmayı aşabilir veya dağıtım sırasında sisteme girebilir. Kirlenme işaretiyle kullanıcının belirli bir patojeni alması aynı sonuç değildir; aradaki taşıma, kontrol ve maruziyet basamakları ayrıca incelenir. Kitapta: s. 572, 590. Ayrıca bk. E. coli; Gösterge organizma; Tehlikeli olay.

Dinamik su seviyesi. Pompa çalışırken kuyuda gözlenen su düzeyi. Anlamlı bir kayıt, çalışma süresi ve çekim koşullarıyla birlikte tutulur. Çekim yapılmayan koşuldaki statik seviye ile farklı bir durumu temsil eder; iki değerin yan yana getirilmesi, aynı hidrolik koşulun karşılaştırıldığı anlamına gelmez. Kitapta: s. 179. Ayrıca bk. Statik su seviyesi; Debi.

Doğal organik madde. Toprak, bitki artıkları ve su ortamlarından gelen organik bileşenlerin oluşturduğu değişken karışımlar. Bazıları suyun rengine katkıda bulunabilir ve metallerle veya yüzeylerle etkileşebilir. Tek bir saf kimyasal gibi ele alınmaz; benzer renk tonu, farklı kaynaklardaki karışımların aynı bileşimde olduğunu kanıtlamaz. Kitapta: s. 480, 481. Ayrıca bk. Gerçek renk; Dezenfeksiyon yan ürünü.

Doğrudan filtrasyon. Kitapta iki süreç bağlamında kullanılan terim. Medya filtrasyonunda, koagülasyonla oluşan flokların ayrı çöktürme basamağı olmadan filtrede tutulmasını anlatır. Membran filtrasyonunda ise üretim sırasında beslemenin büyük bölümünün membrana yöneldiği ve tutulan maddenin yüzeyde biriktiği akış düzenini belirtir. Anlam, söz konusu filtre türü ve süreç düzeniyle birlikte okunur. Kitapta: s. 625, 641. Ayrıca bk. Medya filtrasyonu; Mikrofiltrasyon ve ultrafiltrasyon; Çapraz akış; Koagülasyon.

Doğrulama. Belirtilmiş bir gerekliliğin karşılandığını nesnel kanıtla gösterme. Ölçümde, önceden tanımlanmış kontrol koşulunun sağlanıp sağlanmadığı araştırılabilir. Kalibrasyonla birbirini tamamlar fakat aynı işi yapmaz. Kontrolün neyi sınadığı açık olmalı; uygun olmayan sonuçta neden ve etkilenmiş ölçümler ayrıca değerlendirilmelidir. Kitapta: s. 555. Ayrıca bk. Kalibrasyon; Kalite kontrol; Performans doğrulama; Sonuç doğrulaması.

Doygun çözelti. Tanımlanmış sıcaklık, basınç ve katı biçimine göre denge bileşimine ulaşmış çözelti. Doygunluk, yalnız kabın dibinde katı görülmesine bakılarak belirlenemez. Görünür katı bulunmayan çözelti doygun olabilir; henüz çözünmesini tamamlamamış katı ise sıvının dengeye ulaştığını kanıtlamaz. Kitapta: s. 43. Ayrıca bk. Çözünürlük; Doygunluk indisi.

Doygunluk indisi. Seçilmiş bir katının çözünme dengesine göre, iyon etkinliklerinden kurulan çarpımın denge sabitine oranını logaritmik ölçekte ifade eden hesap. Çözünme veya çökelmenin termodinamik olanaklarını değerlendirmeye yardım eder. İndis, gerçekleşmiş katı miktarını veya bütün boru malzemelerinin korozyon davranışını tek başına göstermez. Kitapta: s. 448, 450, 451. Ayrıca bk. İyon etkinliği; Doygun çözelti; Korozyon.

Doz-yanıt ilişkisi. Maruziyet sırasında alınan miktarla enfeksiyon veya hastalık olasılığı arasında tanımlanan ilişki. Organizmaya, veriye ve temsil edilen topluluğa bağlıdır. Enfeksiyon ile belirti veren hastalık ayrı sonuçlar olduğundan, dozdan doğrudan hasta kişi sayısına geçilemez; kullanılan modelin sonucu ve sınırları açıklanır. Kitapta: s. 592, 593. Ayrıca bk. Maruziyet; Risk; Patojen.

Duyusal eşik. Bir maddenin belirli gözlem koşullarında fark edilmeye başladığı derişime ilişkin bilgi. Algı kişiye ve koşullara göre değişebilir. Maddenin fark edilmesi, suyun beğenilmesi ve sağlık bakımından değerlendirilmesi ayrı sorulardır; duyusal eşik herkes için güvenilir bir sağlık koruma sınırı oluşturmaz. Kitapta: s. 486, 486. Ayrıca bk. Rehber değer; İçilebilirlik.

E

E. coli. İnsan ve hayvan bağırsaklarında üyeleri bulunan bakteri türü; rutin içme suyu incelemesinde dışkısal kirlenmenin temel göstergelerinden biridir. Gösterge analizi, bütün hastalık yapıcı alt grupları tek tek tanımlamaz. Sonuç belirli numune, yöntem ve hacme aittir; hastalık tanısı veya bütün bakterilerin sayımı değildir. Kitapta: s. 572, 579. Ayrıca bk. Dışkısal kirlenme; Koliform; Gösterge organizma.

Eğilim izleme. Karşılaştırılabilir ölçümlerin zaman içindeki yönü ve değişim hızının değerlendirilmesi. Başlangıç durumu, besleme değişimi, temizlik, duruş ve onarım bilgileri aynı zaman çizelgesinde tutulur. İzleme veya cihaz değişiklikleri de belirtilir; birlikte değişen göstergeler araştırmaya katkı sağlar, fakat nedenin kesinleştiğini tek başına kanıtlamaz. Kitapta: s. 661, 726, 727, 728. Ayrıca bk. Normalizasyon; Performansa dayalı bakım; Olay kaydı; Zaman serisi.

Ekonomik karşılanabilirlik. Suya erişimin kullanıcının diğer temel ihtiyaçlarıyla ilişkili gerçek ekonomik yükü. Görünür birim fiyatın yanında fiilen ödenen su, taşıma veya başlangıç bağlantısı gibi giderler de önem taşıyabilir. Değerlendirmede hangi maliyetlerin ve kullanıcıların kapsandığı açıklanır; yalnız şebeke tarifesi farklı tedarik yollarına bağımlı kişilerin yükünü göstermeyebilir. Kitapta: s. 770, 771. Ayrıca bk. Suya erişim; Eşitlik (WASH hizmetleri); Yaşam boyu maliyet.

Elektriksel iletkenlik. Sulu çözeltinin, iyonların hareketiyle elektriksel iletime verdiği toplu yanıtı ölçüm geometrisini hesaba katarak ifade eden özellik. Farklı iyonların katkıları birlikte görülür; tek tek derişimleri bu sayıdan çıkarılamaz. Karşılaştırmada gerçek su sıcaklığı ile sonucun ifade edildiği referans sıcaklığı ayrı tutulur. Kitapta: s. 374, 378. Ayrıca bk. İyon dengesi; Toplam çözünmüş katı madde.

Elektrodeiyonizasyon. İyon değiştirici reçineleri, iyon seçici membranları ve doğru akımı birleştiren ayırma yaklaşımı. İyonlar ürün akışından konsantre bölmelere taşınırken reçine elektriksel süreçle sürekli yenilenir. Besleme suyu koşulları uygulamanın kapsamına dahildir; yüksek saflık hedefi, çıkış suyunun bütün kullanım gereklerini veya mikrobiyolojik kontrolünü tek başına açıklamaz. Kitapta: s. 639. Ayrıca bk. Demineralizasyon; İyon değişimi; Ön arıtma.

Elektrodiyaliz. Elektrik alanıyla iyonların seçici membranlardan taşınmasına dayanan ayırma yöntemi. Uygun bölme düzeninde bir akışın iyon içeriği azalırken komşu akış yoğunlaşır. Yöntemin temelinde iyon hareketi bulunduğundan yüksüz bileşenler için aynı giderim beklentisi kurulmaz; giriş suyu, ürün hedefi ve yoğunlaşan akış birlikte değerlendirilir. Kitapta: s. 651. Ayrıca bk. Elektrodeiyonizasyon; Ters ozmoz; Konsantre.

Elektrolit dengesi. Vücut sıvılarındaki sodyum, potasyum ve klorür gibi iyonların uygun ilişkiler içinde tutulması. Hücre içi ve dışındaki bileşimler aynı değildir; zarlar, taşıma mekanizmaları ve böbrek bu farklılıkların sürdürülmesinde rol oynar. Su miktarının düzenlenmesiyle çözünmüş maddelerin düzenlenmesi birlikte değerlendirilir. Kitapta: s. 105, 106, 135. Ayrıca bk. Su dengesi (vücut).

Endokrin etkinlik. Testlerde östrojen, androjen veya tiroit yollarıyla etkileşim olasılığına ilişkin gözlenen etkinlik. İlk tarama sonucu, bir maddenin nihai olarak endokrin bozucu sayıldığını veya belirli suyu kullanan kişide olumsuz sonuç oluştuğunu tek başına göstermez. Etkileşimin sonucu ve gerçekleştiği maruziyet koşulları ayrıca değerlendirilir. Kitapta: s. 609. Ayrıca bk. Biyobelirteç; Maruziyet; Karışım etkisi.

Erken uyarı. Bir olayın etkileri ortaya çıkmadan önce yararlı bilginin hazırlık veya müdahale kararına bağlanması. Yağış tahmini, kaynak seviyesi veya proses göstergesi ancak sorumlusu ve tetikleyeceği işlem belli olduğunda işleyen bir uyarı düzenine dönüşür. Tahmin ile ölçüm ayrılır; verinin zamanı, geçerliliği ve karar zincirindeki gecikmeler değerlendirilir. Kitapta: s. 757. Ayrıca bk. İşletme izlemesi; Hizmet dayanıklılığı; Müdahale sınırı.

Eşitlik (WASH hizmetleri). Hizmete erişim ve hizmetin yükü bakımından kullanıcılar arasındaki farklılıkların değerlendirmede görünür olması. Genel ortalama iyileşirken bazı kişilerin su toplama zamanı, taşıma güçlüğü veya kesinti deneyimi değişmeyebilir. Değerlendirme, bu farklılıkları uygun veri ve kullanıcı bilgisiyle ilişkilendirir; kolay ulaşılabilen kişilerin görüşü bütün kullanıcıların deneyimi sayılmaz. Kitapta: s. 770, 771. Ayrıca bk. WASH; Suya erişim; Ekonomik karşılanabilirlik.

Etkili temas süresi. Dezenfektanla temasın değerlendirilmesinde, suyun gerçek akış davranışını temsil etmek üzere belirlenen süre. Tank hacminin debiye oranı kuramsal bir değer verir; kısa devre akışları gerçek süre dağılımını değiştirebilir. Kitaptaki T10 yaklaşımı, suyun yüzde 10’unun çıktığı zamana dayanır ve izleyici ya da geçerli hidrolik değerlendirmeyle ilişkilidir. Kitapta: s. 668. Ayrıca bk. CT; Dezenfektan kalıntısı.

Evapotranspirasyon. Buharlaşma ile bitkilerin köklerinden aldıkları suyun bir bölümünü yapraklarından atmosfere vermesinin birlikte ele alınması. Toprak, ıslak yüzeyler ve bitkiler üzerinden gerçekleşen bu yollar su bütçesinde birlikte izlenebilir. Büyüklük yalnız sıcaklığa değil, enerjiye, havaya, bitkiye ve kullanılabilir suya da bağlıdır. Kitapta: s. 71. Ayrıca bk. Buharlaşma; Su bütçesi.

F

Filtrasyon hızı. Debinin etkin filtre alanına bölünmesiyle ifade edilen yüzeysel hidrolik yük. Çalışan alan azaldığında aynı toplam debi daha yüksek yük oluşturur. Bu büyüklük, yatağın her noktasındaki gerçek su hızını göstermez; uygunluğu medya, ham su, ön arıtma ve doğrulanmış çalışma koşullarıyla birlikte değerlendirilir. Kitapta: s. 622, 624. Ayrıca bk. Medya filtrasyonu; Basınç kaybı; Akı.

Flokülasyon. Koagülasyonla oluşan küçük kümelerin uygun karıştırma altında bir araya gelmesini destekleyen basamak. Böylece sonraki ayırma işleminde tutulabilecek flokların oluşumu desteklenir. Flokların davranışı, ham su ve uygulanan koşullarla birlikte değerlendirilir; süreç, oluşan yükün çöktürme, flotasyon veya filtrasyonla uzaklaştırılmasıyla tamamlanır. Kitapta: s. 617, 618. Ayrıca bk. Koagülasyon; Çöktürme; Flotasyon.

Florür. Doğal minerallerden suya geçebilen iyon; su dışındaki besinler, içecekler ve diş bakım ürünleri de toplam maruziyete katkı sağlayabilir. Doğal veya kontrollü eklenmiş olması aynı iyonu başka kimyasal tür yapmaz. Değerlendirme, sudaki derişimin yanında alınan miktarı ve diğer kaynakları birlikte ele alır. Kitapta: s. 602. Ayrıca bk. Maruziyet; Rehber değer.

Flotasyon. Uygun koşullarda hava kabarcıklarıyla katıların yüzdürülerek ayrılmasına dayanan işlem. Seçimi, ayrılacak katının davranışı ve tesisin arıtma hedefiyle ilişkilidir. Koagülasyon ve flokülasyon sonrasında kullanılabilen ayırma basamaklarından biridir; elde edilen sonuç, farklı çözünmüş bileşiklerin aynı ölçüde uzaklaştırıldığını göstermez. Kitapta: s. 617, 618. Ayrıca bk. Koagülasyon; Flokülasyon; Çöktürme.

G

Geçici yönetim. Kalite sapmasının incelemesi sürerken etkilenen kullanımların ve temel su ihtiyaçlarının, mevcut belirsizlik açık tutularak yönetilmesi. Kararın dayanağı, sorumlusu, kapsamı ve gözden geçirme zamanı kaydedilir. Alternatif hizmetin uygulanabilirliği ile geçici düzenin izlenmesi ve sona erdirilmesi birlikte değerlendirilir; kesin nedenin henüz bilinmemesi bu niteliği gizlemez. Kitapta: s. 741, 742. Ayrıca bk. Olay kaydı; Güvenli devreye alma; Sonuç doğrulaması.

Gerçek renk. Renk analizinde, yöntemin öngördüğü işlemle bulanıklık giderildikten sonra değerlendirilen numune durumuna verilen ad. Kitaptaki yöntem örneğinde santrifüj sonrası üst sıvı karşılaştırılır. Gerçek sözcüğü önceki gözlemin yanlış olduğunu veya suyun saflaştırıldığını söylemez; ölçümün hangi hazırlıktan sonra yapıldığını belirtir. Kitapta: s. 481. Ayrıca bk. Görünür renk; Bulanıklık; Doğal organik madde.

Geri akış. Suyun amaçlanan tedarik yönünün tersine hareket etmesi. Bağlı düzenin basıncının yükselmesi veya tedarik tarafının basıncının düşmesi, uygun bağlantı bulunduğunda bu hareketi mümkün kılabilir. Taşınabilecek etkenler bağlı düzenin içeriğine bağlıdır; değerlendirme iki tarafın koşullarını ve mevcut korumayı birlikte kapsar. Kitapta: s. 254, 255. Ayrıca bk. Çapraz bağlantı; Basınç.

Geri kazanım. Membran sisteminde, belirlenen sınır içindeki permeat debisinin besleme debisine oranı. Sınır tek eleman, kademe veya bütün tesis olabilir; iç dolaşımın yeni ham su gibi sayılması sonucu değiştirir. Kullanıcıya verilen net su esas alındığında işletmenin iç tüketimleri de hesaba katılır; oran ret veya taze su ikamesiyle karıştırılmaz. Kitapta: s. 643, 648, 654, 763. Ayrıca bk. Ret; Konsantre; Net ürün suyu; Taze su ikamesi.

Geri yıkama. Filtrede birikmiş katıların uzaklaştırılmasına yönelik temizleme işlemi. Kullanılan medya ve filtre düzeni için belirlenen koşullara bağlıdır; ayrılan yük yıkama suyu akımına geçer. Yatağın su geçişinin iyileşmesi, aktif karbonun adsorpsiyon kapasitesinin bütünüyle yenilendiğini göstermez; bu kimyasal tutma görevi ayrıca değerlendirilir. Kitapta: s. 619, 623, 632. Ayrıca bk. Basınç kaybı; Yeniden etkinleştirme; Adsorpsiyon kapasitesi.

Giderim oranı. Arıtma öncesi ve sonrası belirli bir bileşenin derişim azalmasını, karşılaştırmanın koşullarına bağlı olarak ifade eden performans göstergesi. Başlangıç ve çıkış değerlerinden ayrı okunmaz. Büyük oran genel uygunluk garantisi değildir; raporlama sınırı altındaki çıkışa sıfır atanarak tam giderim sonucu üretilemez. Kitapta: s. 568, 569. Ayrıca bk. Derişim; Tespit sınırı; Tayin sınırı; Ret.

Gizli ısı. Bir maddenin hâl değişimi sırasında aldığı veya verdiği enerji. Sabit basınçta ve dengeye yakın faz değişiminde enerji aktarılırken sıcaklık yaklaşık sabit kalabilir. Bu nedenle termometrede yükselme görülmemesi, enerji aktarımının durduğu anlamına gelmez; enerjinin etkisi fazların miktarlarında görülür. Kitapta: s. 38. Ayrıca bk. Buharlaşma.

Görünür renk. Renk analizinde, numunedeki bulanıklık giderilmeden değerlendirilen sonuç. Bu adlandırma, gerçek renk sonucuyla karşılaştırılırken numuneye uygulanan hazırlık farkının korunmasını sağlar. İki sonuç aynı suya ait olabilir; aralarındaki ayrım bir gözlemin doğru, diğerinin yanlış olmasıyla değil, ölçülen numune durumuyla ilgilidir. Kitapta: s. 481. Ayrıca bk. Gerçek renk; Bulanıklık.

Gösterge organizma. Doğrudan ölçülmesi daha güç bir tehlike veya süreç hakkında dolaylı bilgi sağlayan organizma. Kirlenme kaynağı, arıtma performansı veya dağıtım değişimi için seçilebilir. Göstergenin saptanması bütün patojenlerin kimliğini bildirmez; saptanmaması da bütün tehlikeleri dışlamaz. Yorum, seçilme amacı ve sistem bilgisiyle yapılır. Kitapta: s. 578. Ayrıca bk. E. coli; Koliform; Dışkısal kirlenme.

Gözeneklilik. Bir malzemenin toplam hacmi içinde boşlukların tuttuğu pay. Boşlukların çokluğu, suyun kolay ilerlediğini tek başına göstermez; bağlantıları ve geçişlerin niteliği de önem taşır. Küçük boşlukları bol bir ortam suyu tutabilirken yavaş iletebilir. Depolama özelliği ile iletim kolaylığı ayrı değerlendirilir. Kitapta: s. 77. Ayrıca bk. Akifer; Hidrolik iletkenlik.

Güvenli devreye alma. Duruş veya müdahale sonrasında su sisteminin yeniden kullanıma alınabilmesi için etkilenen bölümler, gerçekleşen değişiklikler ve gerekli kontrol sonuçlarının birlikte değerlendirilmesi. Suyun akması tek başına bu süreci tamamlamaz. Açılan ve bekleyen alanlar ayrılır; kullanım kararı belirlenen kapsama, doğrulama bilgisine ve devam edecek izlemeye bağlanır. Kitapta: s. 734, 735, 736. Ayrıca bk. Bakım planı; Servis hijyeni; Sonuç doğrulaması.

H

Havza. Yüzey sularını seçilmiş bir çıkış noktasına doğru toplayan alan. Çıkış noktası değiştiğinde kapsanan alan da değişir; büyük havzalar daha küçük alt havzalar içerebilir. Yüzeydeki su bölümü sınırı, yeraltındaki bütün akımların da aynı sınırı izlediği anlamına gelmez. Kitapta: s. 68, 69. Ayrıca bk. Su bütçesi; Yüzey akışı.

Helmint. Parazit solucanlar olarak anılan gruptaki canlı. Su, farklı helmintlerin yaşam döngüsünde ara konağın ortamı veya enfektif biçimin taşınma yolu olabilir. Suyla ilişki her durumda musluk suyunun içilmesiyle bulaşma anlamına gelmez; tür, gelişim evresi ve temas yolu birlikte tanımlanır. Kitapta: s. 575. Ayrıca bk. Patojen; Maruziyet.

Hidrojen bağı. Su örneğinde, bir molekülde oksijene bağlı hidrojen ile komşu molekülün elektronca zengin oksijen bölgesi arasında kurulabilen etkileşim. Molekül içindeki O–H kovalent bağından ayrıdır. Verici ve alıcı terimleri etkileşimdeki rolleri belirtir; hidrojenin mutlaka kopup diğer moleküle geçtiğini anlatmaz. Kitapta: s. 31. Ayrıca bk. Kutupluluk.

Hidrolik iletkenlik. Belirli bir sıvının jeolojik ortamdan ne kadar kolay iletilebildiğini anlatan büyüklük. Gözenek ve çatlak düzeninin yanında sıvının özellikleri de etkili olur. Bu büyüklük tek başına akış hızı değildir; akışı hesaplamak için hidrolik yük farkı, yol uzunluğu ve kesit de gerekir. Kitapta: s. 77, 81. Ayrıca bk. Gözeneklilik; Hidrolik yük; Akifer.

Hidrolik yük. Suyun konumu ve basıncından gelen etkileri ortak bir referans düzeyine göre birlikte ifade eden büyüklük. Uygun gözlem borusundaki su düzeyi bu büyüklüğü okumaya yardım eder. Akışın yönü değerlendirilirken yalnız yüzeyden suya olan derinlik değil, ortak referans ve temsil edilen tabaka dikkate alınır. Kitapta: s. 80, 81. Ayrıca bk. Hidrolik iletkenlik; Basınçlı akifer; Statik su seviyesi.

Hizmet dayanıklılığı. Değişen kaynak koşulları, kesintiler veya başka aksaklıklar karşısında tanımlı su hizmetini koruma kapasitesi. Kaynak ve ekipman seçeneklerinin yanında ortak bağımlılıklar, güvenilir bilgi ve karar düzeni de bu kapasiteyi etkiler. Hangi olayda hangi hizmetin hangi varsayımlarla sürdürülebildiği açıklanır; yedek bileşen sayısı tek başına dayanıklılığı göstermez. Kitapta: s. 754, 755, 759. Ayrıca bk. Uyum (iklim); Erken uyarı; Aşamalı karar.

I

Isıl dezenfeksiyon. Mikroorganizmalara etki etmek için ısının kullanıldığı yaklaşım. Kitapta ev ölçeğinde kaynatma, işlem sonrası soğutma ve yeniden kirlenmeden korunmayla birlikte ele alınır. Mikrobiyolojik görev, bütün kimyasal sorunların giderildiği anlamına gelmez; uygulamanın değerlendirilmesinde yöntem kadar tutarlı kullanım ve sonraki saklama koşulları da önem taşır. Kitapta: s. 682, 683. Ayrıca bk. Çoklu bariyer; Yeniden kirlenme; Performans doğrulama.

Islanma. Bir sıvının katı yüzey üzerinde yayılma biçimini anlatan davranış. Suyun kendi molekülleriyle, katıyla ve çevredeki gazla kurduğu ilişkiler birlikte rol oynar. Damlanın temas açısı bu davranışı tanımlamaya yardım eder; tek bir görüntü bütün kullanım koşullarında değişmez bir malzeme performansı göstermez. Kitapta: s. 51, 51. Ayrıca bk. Yüzey gerilimi; Kapiler yükselme.

Izgara ve kaba ayırma. Su alma yapısına gelen yaprak, dal ve benzeri iri malzemelerin ızgara veya eleklerle tutulduğu ön işlem. Pompa ve sonraki birimlerin korunmasına katkı sağlar. Tutulan yükün alınması işlemin sürekliliğinin parçasıdır; bu ayırmanın sonucu, çözünmüş kirleticilerin veya bütün mikroorganizmaların giderimi olarak yorumlanmaz. Kitapta: s. 617. Ayrıca bk. Ön arıtma; Kartuş ve torba filtreler.

İ

İçilebilir ve içilemez yeniden kullanım. Yeniden kullanım suyunun içme suyu olarak sunulmasıyla içme dışı bir iş için kullanılmasını ayıran amaç tanımı. İlkinde içme suyu güvenliği hedefleri, ikincisinde amaçlanan kullanım ve oluşabilecek temaslar değerlendirilir. Ayrım; hatlar, teslim noktaları, kullanıcı bilgisi ve değişiklik kontrolünde korunur; içme dışı kullanım insanların hiç temas etmeyeceği anlamına gelmez. Kitapta: s. 761, 762. Ayrıca bk. Yeniden kullanım; Kontrol önlemi; Yeniden kirlenme; Maruziyet.

İçilebilirlik. Suyun insan tüketimi bakımından uygunluğunu anlatan değerlendirme. İçme amacı için kullanılan ölçütler, her üretim sürecinin veya başka canlıların bütün su gereksinimlerini karşılayan genel bir uygunluk belgesi oluşturmaz. Sonuç, değerlendirilen kullanım amacı ve ilgili güvenlik koşullarıyla birlikte okunur. Kitapta: s. 8, 9. Ayrıca bk. Risk; Rehber değer.

İlk akış. Yağmur suyu toplamada, yağışın başlamasıyla yüzeyden gelen ve birikmiş maddeler nedeniyle sonraki sudan farklı yük taşıyabilen başlangıç akışı. Musluk örneklemesinde ise ilk alınan suyu anlatır ve akıtma sonrası numuneden ayrılır. Yağmur suyu toplama ile tesisat maruziyetini değerlendirme bağlamları birbirine karıştırılmadan okunur. Kitapta: s. 217, 597. Ayrıca bk. Yüzey akışı; Kirletici yükü; Temsil edilebilirlik.

İşletme izlemesi. Kontrol önlemlerinin gerekli koşullarda çalışıp çalışmadığını, zamanında müdahaleye elveren göstergelerle takip etme. İzlenen büyüklüğün süreçle anlamlı ilişkisi bulunur; ölçüm yeri, aralığı ve sapmada yapılacak işlem tanımlanır. Bu kayıtlar, başlangıçtaki performans kanıtı ile suyun ve sistemin sonuç doğrulamasını tamamlayan ayrı bilgi sağlar. Kitapta: s. 687, 688. Ayrıca bk. Performans doğrulama; Sonuç doğrulaması; Eğilim izleme.

İşletme kapasitesi (reçine). Belirli reçinenin seçilmiş rejenerasyon düzeni, besleme suyu ve kabul edilen çıkış koşulunda kullanılabilen iyon değiştirme kapasitesi. Uzaklaştırılacak iyon yükünün reçine hacmiyle ilişkilendirilmesini sağlar. Toplam kapasite ile debi ayrı denetimlerdir; bir dönemin yükünü karşılayabilmek, aynı yükün daha kısa sürede uygun çıkış kalitesiyle işlenebildiğini kanıtlamaz. Kitapta: s. 636, 637. Ayrıca bk. İyon değişimi; Rejenerasyon; Sodyum çevrimli yumuşatma.

İşlevsel teknik şartname. Belirli giriş suyu aralığında, kullanım noktasında ve çalışma düzeninde beklenen hizmeti, gösterilecek sonuç ve sınama biçimiyle tanımlayan teknik belge. Bakım, izleme, bağlantılar ve atık yönetimi gibi yan görevler de teslim kapsamıyla ilişkilendirilir. Farklı çözümlerin karşılaştırılması, aynı işlevi aynı kanıt koşullarında karşılayıp karşılamadıkları üzerinden yapılır. Kitapta: s. 712, 713. Ayrıca bk. Ürün beyanı; Sertifika kapsamı; Kabul testi.

İyileştirme planı. Saptanan kontrol veya hizmet eksikliklerini, azaltılacak sorun, öncelik, sorumlu ve tamamlanma göstergesiyle ilişkilendiren iş düzeni. Yalnız ekipman yatırımlarını değil prosedür, eğitim, araştırma ve iletişim çalışmalarını da kapsayabilir. Tamamlanma, satın alma veya kurulum kaydından öte ilgili eksikliğin giderildiğine ilişkin kanıtla değerlendirilir; yeni bulgular öncelikleri değiştirebilir. Kitapta: s. 750, 751. Ayrıca bk. Su güvenliği planı; Kontrol önlemi; Sonuç doğrulaması.

İyon değişimi. Sudan alınan yüklü türün yerini başka bir iyonun aldığı ayırma süreci. Reçinedeki bağlı işlevsel gruplar bu alışverişi sağlar; katyon ve anyon değiştiriciler farklı yükteki türlere yöneliktir. Elektriksel yük dengesi korunur. Başarı, hedef iyonun azalması kadar karşılığında suya geçen iyon ve işletme kapasitesiyle birlikte değerlendirilir. Kitapta: s. 634. Ayrıca bk. Sodyum çevrimli yumuşatma; Rejenerasyon; Seçici reçine.

İyon dengesi. Analizde belirlenen pozitif ve negatif iyonların elektrik yükü eşdeğerlerini karşılaştıran tutarlılık kontrolü. Karşılaştırılan, iki grubun toplam kütlesi değildir; miktarlar iyonların molar kütleleri ve yükleriyle ortak ölçeğe çevrilir. Hesapta fark bulunması, suyun elektriksel olarak dengesiz olduğunu değil, analiz temsilinin incelenmesi gerektiğini gösterir. Kitapta: s. 404. Ayrıca bk. Elektriksel iletkenlik; Derişim.

İyon etkinliği. Bir iyonun çözeltideki kimyasal davranışını, çevresindeki türlerle etkileşimlerini de dikkate alarak ifade eden büyüklük. Derişimle ilişkilidir fakat bütün koşullarda onunla özdeş değildir. Etkinlik, iyonların yalnız bir bölümünün var olduğu veya biyolojik bakımdan daha güçlü olduğu anlamına gelmez. Kitapta: s. 346, 347. Ayrıca bk. Derişim; pH; Doygunluk indisi.

İzlenebilirlik. Doğru ürünü, doğru üretim ve dağıtım kayıtlarıyla ilişkilendirebilme yeteneği. Kaynak kontrolü, işlem, dolum ve son ürün analizi aynı sürecin farklı aşamalarını gösterir; tarihleri ve kapsamları tutarlı biçimde birleştirilir. Çok sayıda belge bulunması, bu bağlantıların gerçekten kurulmuş olduğu anlamına gelmez. Kitapta: s. 298. Ayrıca bk. Parti; Teslim zinciri; Olay kaydı.

K

Kabuklaşma. Çözünen bazı maddelerin uygun kimyasal koşullarda katı faz oluşturarak yüzeyde birikmesi. Membran suyu ayırdıkça kalan akışın derişimi artabildiğinden başlangıç suyuyla birlikte konsantre koşulları da önem kazanır. İyon bileşimi, pH, sıcaklık ve geri kazanım değerlendirmeye katılır; tek toplam çözünmüş madde değeri bütün çökelme davranışını açıklamaz. Kitapta: s. 649, 657. Ayrıca bk. Konsantre; Membran kirlenmesi; Geri kazanım.

Kabul testi. Kurulan sistemin, kararlaştırılmış hizmeti belirlenmiş giriş koşulu, çalışma düzeni ve değerlendirme noktasında sağladığının sınanması. Cihazın çalışmasıyla bütün teslim koşullarının tamamlanması aynı sonuç değildir. Henüz sınanmamış durumlar açık bırakılır; eksik veya değişen koşullar, ilgili düzeltme ve yeniden değerlendirmeyle birlikte kaydedilir. Kitapta: s. 717, 718. Ayrıca bk. İşlevsel teknik şartname; Performans doğrulama; Performans güvencesi.

Kalibrasyon. Bilinen referans değerlerle ölçüm sisteminin verdiği işaret arasındaki ilişkiyi ve bu ilişkinin sonuç hesabında kullanımını belirleme işlemi. Cihaz ayarıyla aynı değildir; ayar gösterge davranışını değiştirir. Kalibrasyonun anlamı, referans değeri, belirsizlik, uygulama koşulları ve geçerli aralıkla birlikte korunur. Kitapta: s. 555. Ayrıca bk. Doğrulama; Kalite kontrol; Ölçüm belirsizliği.

Kalite kontrol. Ölçüm sürecinin beklenen performansı sürdürüp sürdürmediğini izleme düzeni. Kontrol araçları analite, yönteme ve gereken doğruluk ile kesinliğe göre seçilir. Tekrar sonuçlarının yakınlığı ortak bir sistematik sapmayı dışlamaz; çok sayıda kontrol bulunması da verinin amaca uygunluğunu tek başına kanıtlamaz. Kitapta: s. 555. Ayrıca bk. Tekrar numunesi; Doğrulama; Ölçüm belirsizliği.

Kapiler yükselme. Dar bir tüpte veya uygun gözeneklerde suyun, yüzeyle etkileşim ve menisküs biçiminin etkisiyle serbest su düzeyinin üzerine çıkması. Yükselme, ıslanma koşullarına bağlıdır ve su sütununun ağırlığının da katıldığı dengeyle sınırlanır. Gözenekte ilerleme hızıyla ulaşılan denge yüksekliği ayrı büyüklüklerdir. Kitapta: s. 52, 53. Ayrıca bk. Islanma; Yüzey gerilimi.

Karar kuralı. Bir ölçümden uygunluk kararı verilirken belirsizliğin ve ilgili gerekliliklerin nasıl ele alınacağını tanımlayan kural. Aynı sonuca farklı kurallarla farklı kararlar verilebilir; bu, ölçümün değiştiği anlamına gelmez. Kural sonuç görüldükten sonra istenen yoruma göre seçilmez ve dayandığı gereklilik açık tutulur. Kitapta: s. 562, 563. Ayrıca bk. Ölçüm belirsizliği; Rehber değer.

Karbonat dışı sertlik. Toplam sertlikten karbonat sertliği çıkarıldığında kalan hesapsal pay. Tek bir çözünmüş tuzun miktarı olarak okunmaz. Eski kullanımdaki kalıcı sertlik adı, bu payın bütün arıtma işlemleri karşısında değişmez olduğunu göstermez; uygun süreçlerle suyun bileşimi değiştiğinde hesaplanan pay da değişebilir. Kitapta: s. 428, 433. Ayrıca bk. Sertlik; Karbonat sertliği.

Karbonat sertliği. Toplam sertliğin, alkaliniteyle ortak eşdeğer birimde karşılaştırılarak ayrılan hesapsal bölümü. Kullanılan yaklaşım numuneye uygunsa sertlik ile alkalinitenin küçük olanına eşit alınır. Suda ayrı duran bir madde yığını değildir ve belirli bir işlemle ne kadar giderileceğini tek başına bildirmez. Kitapta: s. 428, 428. Ayrıca bk. Sertlik; Karbonat dışı sertlik; Alkalinite.

Karışım etkisi. Birden fazla bileşene birlikte maruziyetten doğabilecek birleşik etkiyi değerlendirme konusu. Benzer etki mekanizması veya ortak hedef organ gibi gerekçeler, maddelerin birlikte ele alınmasını destekleyebilir. Farklı analitleri gerekçesiz tek puanda toplamak da her satırın ayrı uygunluğuyla birleşik etkiyi dışlamak da yeterli değildir. Kitapta: s. 614, 614. Ayrıca bk. Maruziyet; Risk; Rehber değer.

Karıştırıcı etken. Bir araştırmada gözlenen ilişkiyi yorumlarken karşılaştırılan kişilerin veya koşulların başka farklılıkları nedeniyle hesaba katılması gereken etken. Su tüketimiyle bir sağlık göstergesinin birlikte değişmesi, farkın yalnız sudan kaynaklandığını göstermez. Beslenme, hareket veya sağlık hizmeti kullanımı gibi olasılıklar araştırmanın karşılaştırması içinde değerlendirilir. Kitapta: s. 139, 140. Ayrıca bk. Biyobelirteç.

Kartuş ve torba filtreler. Suyun, parçacıkları tutmak amacıyla seçilmiş bir filtre elemanından geçirildiği düzenler. Katı birikimi eleman üzerindeki basınç farkını artırabilir. Malzeme, biçim ve deney koşulları performansı etkiler; ürün üzerindeki parçacık tutma derecesi her zaman doğrudan geometrik gözenek açıklığını veya bütün kirleticilere karşı aynı korumayı anlatmaz. Kitapta: s. 618, 618. Ayrıca bk. Ön arıtma; Basınç kaybı; Performans doğrulama.

Kavanoz deneyi. Farklı koagülant ve pH koşullarında oluşan flokları ve ayrılma davranışını karşılaştırmaya yarayan küçük ölçekli deney. İncelenen koşullar, hedeflenen renk, bulanıklık veya organik madde kontrolüyle ilişkilendirilir. Deney, işletmede doğrulanacak seçime katkı sağlar; tesisin karıştırma ve ayırma düzeni ile ham su değişkenliği değerlendirmeye katılır. Kitapta: s. 618. Ayrıca bk. Koagülasyon; Flokülasyon; Performans doğrulama.

Kırılma (adsorpsiyon). Adsorber çıkışında hedef bileşiğin giderek belirginleşmesiyle izlenen kapasite kaybı. Çıkıştaki değişim, giriş yükü, debi, besleme suyu ve yatak durumu birlikte değerlendirilerek yorumlanır. Tek tek adsorberlerin ve birleşik çıkışın örneklenmesi ilerlemeyi anlamaya yardım eder; yorum hedef bileşiğin kontrol koşullarıyla ilişkilidir. Kitapta: s. 629. Ayrıca bk. Adsorpsiyon kapasitesi; Boş yatak temas süresi; İşletme izlemesi.

Kimyasal temizlik (membran). Membrandaki birikimin niteliğiyle malzemenin dayanımı birlikte değerlendirilerek yürütülen temizleme işlemi. Kimyasal türü, derişimi, temas ve sıcaklık koşulları kullanılan elemanın geçerli talimatıyla ilişkilidir. Sonraki debi artışı bütün amaçların karşılandığını tek başına göstermez; ürün kalitesi ve karşılaştırılabilir işletme göstergeleri de değerlendirilir. Kitapta: s. 662. Ayrıca bk. Membran kirlenmesi; Normalizasyon; Güvenli devreye alma.

Kirletici yükü. Belirli bir kesitten seçilen zaman aralığında taşınan kirletici miktarı. Derişim ile debinin zaman içindeki birlikte değişimi üzerinden değerlendirilir. Bir suyun derişiminin yüksek olması, toplam yükünün de en büyük olduğunu göstermez; hesaplanan yükün dayandığı ölçümler ve tahmin yaklaşımı belirtilir. Kitapta: s. 209. Ayrıca bk. Derişim; Debi; Yüzey akışı.

Klor dioksit. İçme suyu arıtımında kullanılan kimyasal dezenfektan. Üretimi, uygulanması ve izlenmesi kendi koşullarıyla değerlendirilir. İstenen mikrobiyolojik etkiyle birlikte kalıntı, klorit ve klorat gibi işlemle ilişkili türler ele alınır. Başlangıçta verilen miktar son sudaki bütün bileşimi açıklamaz; uygulama koşulları ve analiz kapsamı birlikte değerlendirilir. Kitapta: s. 681, 682. Ayrıca bk. Dezenfektan kalıntısı; Performans doğrulama; İşletme izlemesi.

Klor talebi. Belirli temas koşullarında suyun organik maddesi, amonyağı ve diğer tepkimeye girebilen bileşenleri nedeniyle tüketilen klor miktarı. Kaynak, mevsim ve ön arıtma değişimi talebi etkileyebilir. Verilen dozla ölçülen kalıntı arasındaki ilişki, aynı süre ve su koşulları gözetilerek değerlendirilir. Kitapta: s. 667, 670. Ayrıca bk. Serbest klor; Dezenfektan kalıntısı; Ön arıtma.

Koagülasyon. Küçük parçacıkların ve kolloidal maddelerin ayrılmasını kolaylaştıran kimyasal koşulların oluşturulması. Kullanılan koagülantlar yük etkilerini değiştirebilir, yüzeye bağlanmayı ve birlikte tutulmayı destekleyebilir. Oluşan yapıların sudan uzaklaştırılması daha sonraki çöktürme, flotasyon veya filtrasyon basamağında gerçekleşir; uygun koşullar ham su ve arıtma hedefiyle ilişkilidir. Kitapta: s. 617, 618. Ayrıca bk. Flokülasyon; Kavanoz deneyi; Çöktürme.

Koliform. Su analizlerinde farklı alt gruplarıyla izlenen bakteri grubu. Toplam koliform, termotolerant koliform ve E. coli ifadeleri aynı ayrıntı düzeyini bildirmez. Bazı koliformlar çevrede bulunabilir veya dağıtımda çoğalabilir; bu yüzden sonuç grubun tam adı, yöntemi ve inceleme amacıyla birlikte yorumlanır. Kitapta: s. 579. Ayrıca bk. E. coli; Gösterge organizma; Dışkısal kirlenme.

Konsantre. Membranla su ayrılırken besleme tarafında kalan ve tutulan bileşenleri taşıyan akış. Debisiyle birlikte bileşimi de değerlendirilir; daha küçük hacim, yönetilecek madde yükünün aynı oranda küçüldüğünü göstermez. Artan derişim ozmotik etkiyi ve bazı bileşenlerin çökelme eğilimini değiştirebilir; sonraki kademenin beslemesi de farklılaşır. Kitapta: s. 652, 653, 655. Ayrıca bk. Permeat; Geri kazanım; Su ve madde dengesi.

Kontrol önlemi. Belirli bir tehlikenin veya tehlikeli olayın etkisini yönetmek için sistemde görev verilen uygulama ya da koruma. Bir önlemin listede bulunması veya kurulmuş olması, yeterliliğinin kanıtlandığını göstermez. İşlevi, geçerli çalışma koşulları ve destekleyen kanıt açıklanır; başka önlemlerle ilişkisi ve ortak arızadan etkilenme olasılığı değerlendirilir. Kitapta: s. 747, 748. Ayrıca bk. Su güvenliği planı; Çoklu bariyer; Performans doğrulama.

Korozyon. Metalin çevresiyle etkileşmesi sonucunda metalik yapısının değişmesi. Sulu ortamdaki elektrokimyasal süreçler, suya geçen bileşenleri ve malzemenin dayanımını etkileyebilir. Yüzeyde mineral birikmesiyle aynı süreç değildir. Su analizi ve boru incelemesi farklı bilgiler sağlar; biri diğerinin sonucunu bütünüyle vermez. Kitapta: s. 455, 456. Ayrıca bk. Kurşun; Oksidasyon–indirgenme potansiyeli; Doygunluk indisi; Yeniden minerallendirme.

Koruma alanı. Kaynağa ulaşabilecek etkileri yönetmek amacıyla sınırı ve koruma görevi tanımlanan alan. Kuyu başındaki yakın çevre koruması ile suyun geldiği daha geniş alan aynı işlevi taşımaz. Sınırın biçimi kullanılan yönteme, akış yollarına ve verilere bağlıdır; yalnız uzaklıkla bütün bağlantılar açıklanamaz. Kitapta: s. 166. Ayrıca bk. Kuyuyu besleyen akış hacmi; Havza.

Kullanım noktası arıtması. Belirli bir musluk veya cihaz çevresindeki kullanıma hizmet veren arıtma yaklaşımı. Görevi, o noktada gereken su özelliği ve sorunun sistemde ortaya çıktığı yerle ilişkilendirilir. Bir noktada gösterilen sonuç diğer musluklara genellenmez; cihazdan sonraki saklama, kullanım ve bakım koşulları hizmet kapsamının parçası olarak değerlendirilir. Kitapta: s. 693, 695, 701. Ayrıca bk. Merkezî arıtma; Kullanım profili; Performans doğrulama.

Kullanım profili. Suyun hangi kullanımlarda, hangi zamanlarda ve binanın hangi bölümlerinde istendiğini gösteren tüketim örüntüsü. Günlük toplamın yanında kısa süreli yoğun kullanımlar, düşük akış dönemleri ve kapalı alanlar değerlendirilir. Profil, arıtmanın hizmet sınırını, kapasite karşılaştırmasını ve bakım düzenini gerçek kullanım koşullarıyla ilişkilendirir. Kitapta: s. 698, 699, 708. Ayrıca bk. Pik debi; Merkezî arıtma; Kullanım noktası arıtması.

Kurşun. İçme suyuna servis bağlantıları, borular, lehimler ve bazı bağlantı parçalarından katkı gelebilen metal. Su kimyası ve malzemeyle temas süresi sonucu etkileyebilir. Arıtma çıkışındaki değer her musluğu temsil etmez; numune alma koşulu, maruziyet değerlendirmesiyle tesisattaki kaynağı araştırma amacına göre açıklanır. Kitapta: s. 596, 597. Ayrıca bk. Korozyon; Maruziyet; Temsil edilebilirlik.

Kutupluluk. Moleküldeki pozitif ve negatif yük dağılımlarının merkezlerinin ayrılmasıyla ilişkili elektriksel özellik. Suda O–H bağlarının kutuplaşmaları, molekülün bükük biçimi nedeniyle birbirini tümüyle dengelemez ve bir dipol oluşturur. Molekül toplamda nötr kalırken bu dağılım komşularıyla kurduğu etkileşimleri açıklamaya yardım eder. Kitapta: s. 29, 30, 31. Ayrıca bk. Hidrojen bağı; Çözelti.

Kuyu süzgeci. Kuyunun su alması amaçlanan bölümünde bulunan açıklıklı bileşen. Uygun taneli ortamlarda çevresindeki filtre dolgusu, su geçişini sürdürürken tanelerin kararlılığına yardım edebilir. Süzgecin yeri ve yapısı jeolojik koşullara ve amaca bağlıdır; her kuyuda aynı kesitin uygulanacağı varsayılmaz. Kitapta: s. 162. Ayrıca bk. Su alma aralığı; Akifer.

Kuyuyu besleyen akış hacmi. Kuyuya farklı yönlerden ulaşan yeraltı suyu yollarının oluşturduğu üç boyutlu bölge. Suyun sisteme girdiği beslenme alanından ve bu hacmin haritadaki izdüşümünden ayrıdır. Çekim, beslenme ve hidrolik koşullar değiştiğinde katkı veren yollar da değişebilir; değerlendirme ilgili dönem ve işletmeyle tanımlanır. Kitapta: s. 149, 151. Ayrıca bk. Su alma aralığı; Koruma alanı; Yeraltı suyu beslenmesi.

L

Legionella. Doğal sularda bulunabilen ve uygun bina su sistemi koşullarında çoğalabilen bakteri. Biyofilm ve bazı amiplerle ilişkisi yüzey koşullarını önemli kılar. Başlıca maruziyet yolları organizma taşıyan damlacıkların solunması ve belirli koşullarda suyun solunum yoluna kaçmasıdır; çevrede bulunması tek başına hastalık göstermez. Kitapta: s. 584, 586. Ayrıca bk. Aerosol; Biyofilm; Maruziyet.

M

Maruziyet. Bir tehlike etkeniyle insan arasında kurulan temas. Su değerlendirmesinde temasın yolu, miktarı, süresi ve etkilenen kişilerin özellikleri birlikte ele alınır. Kirleticinin kaynakta bulunması, bu bilgilerin tamamını vermez; suyun arıtılma, dağıtılma ve kullanılma biçimi de bağlantının parçasıdır. Kitapta: s. 14, 15. Ayrıca bk. Tehlike; Risk; Doz-yanıt ilişkisi; İçilebilir ve içilemez yeniden kullanım.

Medya filtrasyonu. Suyun kum veya başka taneli malzemelerden oluşan bir yataktan geçirilerek parçacıkların ayrılması. Tutulma; fiziksel yakalanma, çökelme ve yüzeye bağlanma gibi mekanizmaların birleşimiyle gerçekleşebilir. Tane boyutu, yatak yapısı, suyun özellikleri ve önceki işlemler sonucu birlikte etkiler; malzemenin adı tek başına ayırma performansını belirlemez. Kitapta: s. 621, 622. Ayrıca bk. Çok katmanlı filtre; Yavaş kum filtrasyonu; Filtrasyon hızı.

Membran kirlenmesi. Parçacık, kolloid, organik madde veya biyolojik büyümenin membran yüzeyinde ya da kanallarında oluşturduğu birikimlerle ilişkili durum. Farklı mekanizmalar akı azalması veya basınç kaybı artışı gibi benzer belirtiler verebilir. Besleme değişimi, ön arıtma, işletme geçmişi ve birikimin niteliği birlikte değerlendirilerek olası nedenler ayrılır. Kitapta: s. 657, 658, 663. Ayrıca bk. Kabuklaşma; Akı; Kimyasal temizlik (membran); Ön arıtma.

Merkezî arıtma. Kendisinden sonra bağlı kullanım noktaları için ortak bir işlem sağlayan bina arıtma yaklaşımı. Kapsamı, hangi su yollarını ve kullanımları etkilediğiyle belirlenir. İzleme ve bakımın ortak bir yerde yürütülmesi mümkün olabilir; ancak üniteden sonraki depo, dağıtım ve tesisat koşullarının yönetimi devam eder. Kitapta: s. 700, 701. Ayrıca bk. Kullanım noktası arıtması; Kullanım profili; Çoklu bariyer.

Mikrofiltrasyon ve ultrafiltrasyon. Suyu bir membran yüzeyinden geçirerek belirli parçacık ve büyük molekül gruplarını ayıran yöntemler. Geçen akış permeat veya filtrat olarak adlandırılır; tutulan bileşenler besleme tarafında kalır. Ayırma kapsamı, membran özellikleri ve doğrulanmış koşullarla belirlenir; bulanıklığın azalması çözünmüş tuzların da aynı biçimde giderildiğini göstermez. Kitapta: s. 640, 645. Ayrıca bk. Permeat; Moleküler kütle kesim değeri; Bütünlük testi.

Mikroplastik. Su araştırmalarında boyutları ve polimer özellikleri seçilen yöntemlerle incelenen küçük plastik parçacık. Ölçüm yöntemi hangi parçacıkların görülebildiğini belirlediğinden farklı çalışmaların sayıları aynı kapsamı taşımayabilir. Parçacığın saptanması, tek başına o suyu tüketen kişide belirli sağlık etkisinin ölçüldüğü anlamına gelmez. Kitapta: s. 610. Ayrıca bk. Askıda katılar; Maruziyet; Temsil edilebilirlik.

Moleküler kütle kesim değeri. Ultrafiltrasyon ürünlerinin ayırma özelliğini tanımlamak için kullanılan sınama değeri. Kullanılan işaretleyici madde, derişim ve tutma ölçütüyle birlikte anlam kazanır. Farklı ürünlerde aynı sayının bulunması tam eşdeğerliği kanıtlamaz; değer, belirli bir kirleticinin bütün işletme süresince kesinlikle geçmeyeceğine ilişkin genel bir garanti oluşturmaz. Kitapta: s. 640, 660. Ayrıca bk. Mikrofiltrasyon ve ultrafiltrasyon; Ürün beyanı.

Müdahale sınırı. Bir işletme göstergesinin belirli bir inceleme veya yanıtı başlatacak düzeyini tanımlayan sınır. Beklenen eğilimden uzaklaşma ile kritik kontrol kaybı aynı karar kapsamını taşımayabilir. Sınır, ilgili kontrol önlemine özgü anlamı, aşılınca yapılacak iş ve karar sorumlusuyla birlikte tanımlanır; bütün cihazlara ortak eşik olarak aktarılmaz. Kitapta: s. 725, 728. Ayrıca bk. Normal işletme aralığı; İşletme izlemesi; Arıza ağacı.

N

Nanofiltrasyon. Basınçlı membran ayırma ailesinde, çok değerlikli iyonları ve bazı organik bileşenleri azaltırken tek değerlikli iyonların daha büyük bölümünün geçmesine izin verebilen yöntem. Seçiciliği kullanım hedefine göre değerlendirilir. Yöntemin adı, farklı ürünlerde aynı giderimi göstermez; ürün suyu, konsantre ve gerekli çalışma koşulları birlikte karşılaştırılır. Kitapta: s. 646, 647. Ayrıca bk. Ters ozmoz; Ret; Konsantre.

Net ürün suyu. Belirli bir zaman aralığında üretilen brüt sudan, aynı suyun geri yıkama, temizlik ve boşaltma gibi iç kullanımlarına ayrılan miktarlar hesaba katıldıktan sonra sağlanabilen su. Depolama değişimleri ve gözlem süresi açık tutulur. Net miktar, ham su girişinden hesaplanan geri kazanımla aynı büyüklük değildir. Kitapta: s. 642, 643, 656. Ayrıca bk. Permeat; Geri kazanım; Özgül enerji tüketimi.

Nitrat. Azot döngüsünde yer alan ve gübre, atıksu veya doğal dönüşümlerle suya ulaşabilen bileşen. Tek analiz sonucu kaynağını belirlemez. Raporda nitratın tamamı üzerinden verilen miktarla nitrat azotu olarak verilen miktar farklıdır; karşılaştırma aynı analit tanımı ve birim üzerinden yapılır. Kitapta: s. 601. Ayrıca bk. Nitrit; Derişim; Yayılı kaynak.

Nitrit. Azot döngüsünün nitratla aynı kabul edilmeyen bileşeni. Kaynakta bulunabildiği gibi dağıtım sistemindeki dönüşümler sırasında da oluşabilir. Sonuç suyun geçtiği süreçlerle birlikte okunur. Nitrat ve nitritin ayrı satırlarda değerlendirilmesi, gerektiğinde birlikte ele alınmaları ihtiyacını ortadan kaldırmaz; raporlama biçimi korunur. Kitapta: s. 601. Ayrıca bk. Nitrat; Derişim.

Noktasal kaynak. Su ortamına belirli bir çıkıştan girdi sağlayan kaynak; deşarj ağzı bunun tipik örneğidir. Sınıflandırma kirlenme yolunu bulmaya ve müdahaleyi yönlendirmeye yardım eder. Aynı faaliyet başka yollarla yayılı girdi de oluşturabilir; kaynak tipi tek başına etkinin büyüklüğünü veya sağlık önemini belirlemez. Kitapta: s. 207. Ayrıca bk. Yayılı kaynak; Kirletici yükü.

Normal işletme aralığı. Kurulu sistemin doğrulanmış çalışma koşulları, geçerli talimatlar ve uygun saha verileriyle tanımlanan beklenen çalışma aralığı. Ölçüm noktası ve işletme anı bu tanımın parçasıdır. Geçmişte sık görülen değerler tek başına kabul ölçütü oluşturmaz; alışılmış bir uygunsuzluk normal sayılarak kontrol gereği ortadan kalkmaz. Kitapta: s. 725. Ayrıca bk. Müdahale sınırı; İşletme izlemesi; Eğilim izleme.

Normalizasyon. Farklı koşullarda ölçülen performansın, geçerli bir matematiksel ilişkiyle seçilmiş referans koşullara taşınması. Sıcaklık, basınç, besleme bileşimi veya geri kazanım değişimlerinin etkisini değerlendirmeye yardım eder. Kullanılan yöntem ve referanslar kayıtla birlikte tutulur; normalleştirilmiş sonuç yeni bir saha ölçümü olarak değerlendirilmez ve ham veriler korunur. Kitapta: s. 661. Ayrıca bk. Akı; Ret; Eğilim izleme.

Numune koruma. Numunenin analiz için ilgili özelliklerini alındığı andan incelemeye kadar korumayı amaçlayan kap, işlem ve taşıma düzeni. Kaba alınan suda tutunma, çökelme, gaz alışverişi ve dönüşümler sürebilir. Koruma seçimi hedef analize ve yönteme bağlıdır; başka çalışma için hazırlanmış düzen kendiliğinden aktarılamaz. Kitapta: s. 525, 527, 527. Ayrıca bk. Temsil edilebilirlik; Teslim zinciri.

O

Oksidasyon–indirgenme potansiyeli. Belirli bir elektrot düzeninin suyla etkileşiminden elde edilen elektriksel redoks göstergesi. Hangi kimyasal ilişkiyi temsil ettiği, suyun bileşimine ve ölçüm koşullarına bağlıdır. Tek sayı, sudaki bütün elektron alışverişlerini ayrı ayrı çözmez ve belirli bir kirleticinin derişimini doğrudan bildirmez. Kitapta: s. 364, 364. Ayrıca bk. Türleşme; Korozyon.

Olay kaydı. Bir su sistemi olayına ait bildirim, gözlem, ölçüm, müdahale ve kararları ortak kimlikle ilişkilendiren kayıt düzeni. Her bilgi kendi tarihini, yerini ve kaynağını korur; duyulan, yerinde görülen ve ölçülen bulgular ayrılır. Yeni kanıt açıklamayı güncellerken önceki bilginin ve karar sırasının geçmişi silinmez. Kitapta: s. 739, 740, 741. Ayrıca bk. Eğilim izleme; Geçici yönetim; Olay sonrası inceleme; İzlenebilirlik.

Olay sonrası inceleme. Yaşanan olaydan edinilen bilginin, tekrarını önlemeye veya daha iyi yanıt vermeye yarayan somut değişikliklere dönüştürülmesi. İşlem sırası, mevcut kanıt, görevler ve çalışma koşulları birlikte incelenir. Değiştirilecek belge veya uygulama, sorumlusu ve tamamlanma kanıtıyla izlenir; yalnız toplantı notu bulunması sistemin değiştiğini göstermez. Kitapta: s. 744. Ayrıca bk. Olay kaydı; Bakım planı; İyileştirme planı.

Ookist. Bazı protozoaların yaşam döngüsünde bulunan, çevrede dayanıklılık ve suyla taşınma açısından önem taşıyan özel biçim. Kistle gelişigüzel eş anlamlı kullanılmaz. Dayanıklılık bütün koşullarda sonsuz kalıcılık demek değildir; sıcaklık, zaman ve işlemin etkisi değerlendirilirken suya ulaşan gelişim biçimi dikkate alınır. Kitapta: s. 574. Ayrıca bk. Protozoa; Bariyer.

Ozmotik basınç. Seçici membranın iki yanındaki çözeltiler arasında suyun kendiliğinden hareketini dengelemek için gereken basınç farkıyla açıklanan büyüklük. Ters ozmozda su geçişini sağlayan hidrolik etki değerlendirilirken iki tarafın ozmotik basınç farkı da dikkate alınır; aynı pompa basıncı farklı tuzluluklarda aynı üretimi sağlamayabilir. Kitapta: s. 646. Ayrıca bk. Ters ozmoz; Konsantre; Özgül enerji tüketimi.

Ozonlama. Ozonun üretilmesi, suya aktarılması ve uygun temas koşullarında oksitleyici veya dezenfekte edici etkisinden yararlanılmasıyla yürütülen arıtma süreci. Jeneratörde üretilen miktarın tamamı suda aynı derişime dönüşmez. Su ve gaz akımları, reaksiyonlar, çıkış gazı ve sonraki su özellikleri birlikte değerlendirilir; yan ürün kontrolü süreç kapsamındadır. Kitapta: s. 679, 680. Ayrıca bk. Çoklu bariyer; Etkili temas süresi; Performans doğrulama; Dezenfeksiyon yan ürünü.

Ö

Ölçüm belirsizliği. Ölçülen büyüklüğe makul biçimde bağlanabilecek değerlerin yayılımını niteleyen bilgi. Bilinen bir hatanın başka adı değildir; tekrarların saçılması yanında referanslar ve düzeltmeler gibi kaynaklar da değerlendirmeye katılabilir. Belirsizlik, ait olduğu büyüklük ve kapsamıyla açıklanır; yanlış kurulmuş araştırmanın kapsamını kendiliğinden düzeltmez. Kitapta: s. 562. Ayrıca bk. Kalibrasyon; Karar kuralı; Tayin sınırı.

Ön arıtma. Sonraki arıtma basamaklarının gerektirdiği su koşullarını sağlamak amacıyla belirli yükleri azaltan süreçler bütünü. Görevi, ham suyun özellikleri ve değişkenliğiyle tanımlanır. Parçacık yükünü azaltmak, bir sonraki filtreyi korumak veya dezenfeksiyona uygun koşul sağlamak farklı hedeflerdir; başarı, seçilen hedefe uygun ölçümle değerlendirilir. Kitapta: s. 616, 619. Ayrıca bk. Medya filtrasyonu; Çoklu bariyer.

Özgül enerji tüketimi. Belirli dönemde tüketilen enerjinin aynı dönemde elde edilen su hacmine oranı. Hangi ekipmanların enerji hesabına katıldığı ve suyun brüt mü net mi olduğu belirtilir. Yalnız pompayı kapsayan değerle bütün tesisi kapsayan değer aynı ölçüm sınırını taşımaz; karşılaştırma aynı ürün ve hizmet hedefiyle yapılır. Kitapta: s. 658. Ayrıca bk. Net ürün suyu; Su ve madde dengesi; Yaşam boyu maliyet.

P

Parti. Ürün kayıtlarında belirli bir üretim grubunu veya sürekli üretimin tanımlanmış kesimini ayırt etmeye yarayan birim. Ambalajdaki parti işareti, ürünü ilgili üretim ve dağıtım kayıtlarıyla ilişkilendirmeye yardım eder. Bu bağlantı, yalnız ürün adından daha belirli bir geçmişin araştırılmasını sağlar. Kitapta: s. 295, 298. Ayrıca bk. İzlenebilirlik.

Patojen. Hastalık yapabilen mikroorganizma. Suda bulunması tek başına hastalığın gerçekleştiğini veya herkesin aynı riski taşıdığını göstermez. Kaynak, taşınma yolu, maruz kalınan miktar, organizmanın özellikleri ve kişinin duyarlılığı birlikte önem taşır. Bütün bakteriler veya bütün su mikroorganizmaları patojen olarak değerlendirilmez. Kitapta: s. 572. Ayrıca bk. Maruziyet; Gösterge organizma; Doz-yanıt ilişkisi.

Performans doğrulama. Bir kontrol önleminin gereken görevi, tanımlanan su ve çalışma koşullarında yapabildiğine ilişkin kanıtın değerlendirilmesi. Deneyin hedefi, koşulları ve kullanılan sistemle ilişkisi açıklanır. Başlangıçta veya önemli değişiklik sonrasında yapılan bu değerlendirme, günlük işletme koşullarının izlenmesi ve bütün sistemin sonucunun kontrol edilmesiyle tamamlanır. Kitapta: s. 675, 687. Ayrıca bk. İşletme izlemesi; Sonuç doğrulaması; Ürün beyanı; Doğrulama.

Performans güvencesi. Teknik anlamda, belirli giriş ve bakım koşullarında, tanımlı süre veya kullanım kapsamında hangi sonucun sağlanacağını açıklayan taahhüt. Sorun oluştuğunda incelenecek kanıt ve yanıt sorumluluğuyla birlikte anlaşılır. Kurulum kabulünü izleyen veriler hizmetin sürmesini gösterir; genel bir güvence sözü yerine izlenebilir koşullar aranır. Kitapta: s. 717, 718. Ayrıca bk. Kabul testi; Ürün beyanı; İşletme izlemesi.

Performansa dayalı bakım. Bakım gereksiniminin, bileşenin kontrol işlevini temsil eden güvenilir göstergelerin değişimiyle değerlendirilmesi. Karşılaştırılabilir başlangıç durumu ve işletme koşulları gerekir. İyi görünen tek gösterge, üretici kullanım sınırını veya başka bakım dayanaklarını kendiliğinden geçersiz kılmaz; göstergenin hangi işi başlattığı bakım planında açıklanır. Kitapta: s. 720. Ayrıca bk. Bakım planı; Eğilim izleme; Normal işletme aralığı.

Permeat. Membrandan geçerek besleme tarafındaki tutulmuş bileşenlerden ayrılan akış. Bileşimi, membranın seçiciliği ve çalışma koşullarıyla ilişkilidir. Üretilen permeatın bir bölümü geri yıkama veya temizlikte kullanılabilir; bu nedenle brüt permeat miktarı, kullanıcıya verilebilen net su miktarını ya da son kullanım uygunluğunu tek başına göstermez. Kitapta: s. 640, 642, 646. Ayrıca bk. Konsantre; Net ürün suyu; Ret.

Pestisit. Tarımsal uygulamalarda ve yabancı ot kontrolü gibi işlerde kullanılan farklı etkin maddeleri kapsayan geniş grup. Üyeleri çözünürlük, parçacıklara bağlanma, kalıcılık ve dönüşüm ürünleri bakımından ayrılır. Genel bir tarama adı bütün maddelerin incelendiğini göstermez; analiz kapsamı yerel kullanım ve olası taşınmayla ilişkilendirilir. Kitapta: s. 171, 606. Ayrıca bk. Yayılı kaynak; Çözünürlük; Kirletici yükü.

PFAS. Çok sayıda florlu bileşiği kapsayan per- ve polifloroalkil maddeler grubu. Aynı grupta bulunmaları bütün üyelerin aynı davranışa veya aynı güçte sağlık verisine sahip olduğunu göstermez. Bazı çok incelenmiş üyelerin kararlılığı ve çevrede kalıcılığı, maddeye özgü inceleme ve kaynak yönetimini önemli kılar. Kitapta: s. 608. Ayrıca bk. Maruziyet; Karışım etkisi.

pH. Hidrojen iyonu etkinliğinin negatif on tabanlı logaritmasıyla tanımlanan, suyun asit–baz durumuna ilişkin boyutsuz gösterge. Ölçüm sıcaklığı ayrı bir bilgidir. pH, tek başına suyun asidi karşılama kapasitesini veya başka sıcaklıktaki davranışını vermez; sonuç ölçüm koşulları ve çözeltinin kimyasıyla birlikte değerlendirilir. Kitapta: s. 346, 347, 359. Ayrıca bk. İyon etkinliği; Tampon kapasitesi; Alkalinite.

Pik debi. Kısa zaman aralığındaki yüksek su akışını anlatan büyüklük. Günlük hacimden hesaplanan ortalama debi, böyle bir kullanımı tek başına temsil etmez. Gözlenen en yüksek akışın hangi dönem ve kullanım koşullarına ait olduğu açıklanır; bu gözlemden doğrudan bütün gelecek kullanımları kapsayan tasarım kapasitesi çıkarılmaz. Kitapta: s. 698, 699. Ayrıca bk. Kullanım profili; Net ürün suyu; İşlevsel teknik şartname.

Proses suyu. Belirli bir üretim veya ekipman işleminin gereklerine göre değerlendirilen su. Ürüne katılma, bir devrede dolaşma veya durulamada kullanılma farklı kalite ve çalışma hedefleri oluşturabilir. İçme suyu ölçütleri bütün teknik beklentileri karşılamayabilir; bir proses için kabul edilmiş suyun insanların içmesi veya gıdayla teması için uygunluğu ayrıca değerlendirilir. Kitapta: s. 706. Ayrıca bk. İşlevsel teknik şartname; Performans doğrulama; Kullanım profili.

Protozoa. Cryptosporidium ve Giardia gibi bağırsak parazitleriyle bazı serbest yaşayan amipleri içeren mikroorganizma grubu. Yaşam döngüleri ve bulaşma yolları farklıdır; dışkısal kirlenme veya yutma dışındaki temas yolları önem taşıyabilir. Risk, organizmanın yanında çevredeki biçimi ve insana giriş yolu üzerinden değerlendirilir. Kitapta: s. 574. Ayrıca bk. Ookist; Patojen; Maruziyet.

R

Radyolojik tarama. İçme suyunda brüt alfa ve brüt beta gibi etkinlik ölçümleriyle gerektiğinde ayrıntılı incelemeye yön veren ilk değerlendirme. Her radyonüklidi tek tek tanımlamaz ve etkinlik derişimini doğrudan insanın aldığı doza dönüştürmez. Sonuç, yöntem kapsamı ve bilinen kaynak bilgisiyle birlikte okunur. Kitapta: s. 613, 614. Ayrıca bk. Maruziyet; Ölçüm belirsizliği; Karar kuralı.

Reaktör doğrulaması. Bir UV reaktörünün beklenen görevi hangi su ve çalışma koşullarında yapabildiğine ilişkin kanıtın oluşturulması. Deneyin temsil ettiği cihaz düzeni, hedef ve aralık açıklanır. Günlük sensör ve debi bilgisi bu kanıtla ilişkilendirilerek yorumlanır; belirli noktada ışık ölçülmesi veya cihazın çalışması tek başına bütün performansı göstermez. Kitapta: s. 674, 675. Ayrıca bk. UV dezenfeksiyonu; Performans doğrulama; İşletme izlemesi.

Rehber değer. Bir madde veya göstergeyi belirli amaç ve koşullar altında değerlendirmek için kullanılan, bilimsel açıklamalarıyla birlikte okunması gereken değer. İçme suyu rehberleri ulusal standartların geliştirilmesine temel sağlayabilir. Değerin birimi, kapsamı ve sınırlamaları korunur; rehber değeri kendiliğinden ülkenin bağlayıcı yasal sınırı sayılmaz. Kitapta: s. 6, 22. Ayrıca bk. İçilebilirlik; Karar kuralı.

Rejenerasyon. Hizmet sırasında reçineye alınan iyonların başka bir sıvı akışına aktarılmasıyla değişim yerlerinin yeniden kullanılabilir duruma getirilmesi. Sodyum çevriminde tuzlu çözelti yatağın sodyum biçimine dönmesine yardım eder. Çıkan akış, yerinden edilen iyonları ve rejenerant bileşenlerini taşır; süreç ürün suyu ve atık akışı birlikte değerlendirilerek anlaşılır. Kitapta: s. 634, 638. Ayrıca bk. İyon değişimi; İşletme kapasitesi (reçine); Sodyum çevrimli yumuşatma.

Ret. Seçilen bileşenin besleme ve permeat derişimlerini karşılaştıran ayırma oranı. Yaygın hesap, birden permeat derişiminin besleme derişimine oranının çıkarılmasıdır. İki derişim aynı birimde ve aynı işletme durumunu temsil edecek biçimde alınır. Akış hacimleri bu oranı oluşturmadığından ret, su geri kazanımından ayrı değerlendirilir. Kitapta: s. 648, 660. Ayrıca bk. Permeat; Geri kazanım; Ters ozmoz; Giderim oranı.

Risk. Bir olayın gerçekleşme olasılığıyla doğurabileceği sonuçların ağırlığını birlikte ele alan değerlendirme. Su güvenliğinde tehlikenin ortaya çıkması, kişiye ulaşması ve temasın sağlık etkisine dönüşmesi bağlantılı fakat ayrı basamaklardır. Bu yüzden yalnız kirleticinin adı veya tek analiz sonucu bütün riski tanımlamaz. Kitapta: s. 3, 15. Ayrıca bk. Tehlike; Tehlikeli olay; Maruziyet; Su güvenliği planı.

Risk iletişimi. Su hizmetiyle ilgili bilinenleri, belirsizlikleri ve beklenen davranışları kullanıcıların anlayabileceği biçimde paylaşma ve geri bildirimleri değerlendirme süreci. Bilginin hangi suya, döneme ve ölçüme ait olduğu, kapsamı ve güncellemeleri açıklanır. Tek yönlü duyuruyla sınırlı değildir; bildirimin nasıl incelendiği ve hangi yanıta dönüştüğü de iletişim zincirinin parçasıdır. Kitapta: s. 772, 773. Ayrıca bk. Olay kaydı; Geçici yönetim; Suya erişim.

S

Sanitasyon. İnsan atıklarının güvenli biçimde tutulması, uzaklaştırılması, arıtılması ve uygun son yönetimiyle ilgili hizmet zinciri. Bu zincirdeki eksiklikler su kaynaklarına veya yaşanan çevreye yeni kirlenme yolları açabilir. WASH bağlamında yalnız yüzey temizliğini anlatmaz; su ve hijyen hizmetleriyle ilişkili görevler ve bilgi paylaşımı birlikte değerlendirilir. Kitapta: s. 768, 769. Ayrıca bk. WASH; Yeniden kirlenme; Temizlik ve dezenfeksiyon.

Sarf değişim ölçütü. Kullanılan sarfın görevini sürdürüp sürdürmediğini değerlendirmek için seçilen talimat, kullanım, performans ve olay bilgileri. Ölçüt, beslendiği su ve doğrulanmış ürün koşullarıyla ilişkilidir. Bir basınç veya tat göstergesi bütün işlevleri temsil etmez; değişim sonrası kontrol, yapılan işin beklenen sonucu sağlayıp sağlamadığını gösterir. Kitapta: s. 721, 722. Ayrıca bk. Bakım planı; Ürün beyanı; Performansa dayalı bakım.

Seçici reçine. Belirli iyonlara yönelik ayırma amacıyla değerlendirilen iyon değiştirici malzeme. Hedefin sudaki kimyasal biçimi, diğer iyonlar, debi ve hizmet sonu ölçütü işletme sonucunu etkiler. Bir element veya kirletici adıyla tanımlanan giderim beyanı, o maddenin bütün türlerinin ve bütün besleme koşullarının aynı performansla kapsandığını göstermez. Kitapta: s. 637, 638. Ayrıca bk. İyon değişimi; İşletme kapasitesi (reçine); Performans doğrulama; Türleşme.

Serbest akifer. Doymuş bölümünün üst sınırı su tablası olan akifer. Bu sınır beslenme, boşalım ve diğer koşullarla yükselip alçalabilir. Su tablası her yerde aynı yükseklikte düz bir yüzey değildir; konumu yerel koşullarla değişir ve üzerindeki doymamış bölgenin kalınlığını da etkiler. Kitapta: s. 78. Ayrıca bk. Akifer; Basınçlı akifer; Yeraltı suyu beslenmesi.

Serbest klor. Klorlama sonrasında suda başlıca hipokloröz asit ve hipoklorit iyonuyla ilişkili klor biçimi. Bu türlerin dağılımı pH ile değişir. Belirli noktada ölçülen serbest klor, başlangıçta eklenen dezenfektan miktarıyla aynı büyüklük değildir; sonuç su içindeki reaksiyonlar, ölçüm yeri ve zamanı dikkate alınarak yorumlanır. Kitapta: s. 666. Ayrıca bk. Bağlı klor; Toplam kalıntı klor; Klor talebi.

Sertifika kapsamı. Belgede hangi malzeme, ürün modeli, işlem veya yönetim düzeninin hangi standart ve iddia karşısında değerlendirildiğini belirleyen sınır. Standart numarasının bulunması, kapsanabilecek bütün azaltımların üründe doğrulandığını göstermez. Tam model, ilgili iddia ve kayıt birlikte incelenir; belge sahadaki bağlantı ve işletme kontrolünün yerine geçmez. Kitapta: s. 713, 714. Ayrıca bk. Ürün beyanı; İşlevsel teknik şartname; Kabul testi; Akreditasyon kapsamı.

Sertlik. Olağan doğal sularda başlıca kalsiyum ve magnezyumun katkılarını ortak ölçekte ifade eden özellik. Sabunla etkileşim ve bazı kullanım sorunlarını anlamaya yardım eder. Bütün çözünmüş maddelerin toplamı değildir; tek başına oluşacak mineral birikiminin miktarını veya ayrı iyonların derişimlerini her amaç için belirlemez. Kitapta: s. 421. Ayrıca bk. Karbonat sertliği; Karbonat dışı sertlik; Alkalinite; Sodyum çevrimli yumuşatma.

Servis hijyeni. Bakım sırasında suyla temas eden yüzeylerin, parçaların ve açık su yolunun kirlenmeden korunmasına yönelik çalışma düzeni. Etkilenen hat, parça uyumu, uygun araçlar ve geçici bağlantılar birlikte değerlendirilir. Mekanik işin bitmesiyle kullanım koşullarının gösterilmesi ayrılır; iş sonrası kontrolün kapsamı ve sorumluluğu kayda bağlanır. Kitapta: s. 732, 735, 736. Ayrıca bk. Bakım planı; Yeniden kirlenme; Güvenli devreye alma; Biyofilm.

Sızma. Suyun yer yüzeyinden toprağa veya başka bir geçirgen ortama girmesi. İçeri giren su toprakta tutulabilir, bitkilerce alınabilir veya yeniden atmosfere dönebilir. Bu nedenle sızan suyun tamamının aynı anda yeraltı suyu sistemine katıldığı varsayılmaz; sızma ile beslenme farklı geçişlerdir. Kitapta: s. 75. Ayrıca bk. Yeraltı suyu beslenmesi; Yüzey akışı.

Sistem sınırı. Bir hesabın veya değerlendirmenin hangi süreçleri, girişleri, çıkışları ve hizmeti kapsadığını belirleyen kapsam. Yalnız arıtma ünitesi ile toplama, kullanım ve artık yönetimini içeren bütün hizmet farklı sınırlardır. Aynı suyun aşamalar boyunca yeniden sayılmasını ve farklı hizmetlerin tüketim değerlerinin bağlamsız karşılaştırılmasını önlemeye yardımcı olur. Kitapta: s. 763, 765, 766. Ayrıca bk. Su ve madde dengesi; Taze su ikamesi; Yaşam döngüsü değerlendirmesi.

Siyanobakteri. Fotosentez yapabilen bakteri. Tarihsel mavi yeşil alg adı, onu diğer alglerle aynı biyolojik grup yapmaz. Tek hücre, koloni veya ipliksi yapılar oluşturabilir. Toplulukların toksin üretme özellikleri aynı olmadığından, görülen renk veya yoğunluk tek başına toksinin kimliğini ve miktarını belirlemez. Kitapta: s. 576. Ayrıca bk. Siyanotoksin; Bulanıklık.

Siyanotoksin. Bazı siyanobakterilerin ürettiği toksin. Hücre içinde taşınan ve suda çözünmüş bulunan bölümler, numune hazırlama ve arıtma açısından farklı hedeflerdir. Organizmanın görünmesi veya kaybolması toksin miktarını doğrudan bildirmez; analiz, hedef toksini ve hangi bölümleri kapsadığını açıkça tanımlamalıdır. Kitapta: s. 576, 612, 613. Ayrıca bk. Siyanobakteri; Numune koruma; Temsil edilebilirlik.

Sodyum çevrimli yumuşatma. Uygun katyon değiştirici reçinede kalsiyum ve magnezyumun tutulup karşılığında sodyumun suya bırakılmasıyla sertliğin azaltılması. Sürecin doğrudan hedefi sertliktir; çözünmüş iyonların bileşimi değişir. Bu nedenle çıkış sertliği, iletkenlik ve sodyum sonuçları farklı sorulara yanıt verir; düşük sertlik bütün çözünmüş tuzların giderildiğini göstermez. Kitapta: s. 634, 635. Ayrıca bk. İyon değişimi; Demineralizasyon; Rejenerasyon; Sertlik.

Sonuç doğrulaması. Sistemin sağladığı sonucun hedeflenen güvenlik düzenini karşılayıp karşılamadığının değerlendirilmesi. Uygun örnekleme ve analizle birlikte uygulamaların gerçekleşmesi, süreç kayıtları ve müdahaleler incelenir. Bir iyi sonucun bütün işletme geçmişini temsil etmediği gözetilir; sapmaların nedeni ve düzeltmenin işe yaradığına ilişkin kanıt sonraki kararlar için korunur. Kitapta: s. 675, 687, 688. Ayrıca bk. Performans doğrulama; İşletme izlemesi; İyileştirme planı; Doğrulama.

Statik su seviyesi. Kuyudan su çekilmeyen koşuldaki su düzeyi. Pompa yeni durmuşsa görülen seviye toparlanma sürecini yansıtabilir; yalnız kapalı olması yeterli açıklama değildir. Ölçümün hangi koşulda ve ne kadar duruş sonrasında yapıldığı kaydedilir. Pompaj sırasında alınan düzeyle karşılaştırmada bu fark korunur. Kitapta: s. 179. Ayrıca bk. Dinamik su seviyesi; Hidrolik yük.

Su alma aralığı. Suyun kuyuya girebildiği derinlikler. Süzgeçli borular veya uygun kaya ortamındaki açık kesimler bu aralığı oluşturabilir. Kuyunun toplam derinliği girişlerin yerini tek başına göstermez. Aralık bilinmiyorsa çıkış numunesinin bileşimi, belirli bir tabakanın özelliği olarak doğrudan adlandırılamaz. Kitapta: s. 152. Ayrıca bk. Kuyu süzgeci; Kuyuyu besleyen akış hacmi.

Su bütçesi. Sınırı ve süresi tanımlanmış bir sistemde su girişlerini, çıkışlarını ve depolamadaki değişimi birlikte hesaplama yaklaşımı. Aynı geçiş, seçilen sınırın içinde kalabilir veya giriş ya da çıkış sayılabilir. Bu nedenle hesaplamadan önce alan, zaman ve izlenen su yolları açıkça tanımlanır. Kitapta: s. 67, 72. Ayrıca bk. Havza; Evapotranspirasyon; Yeraltı suyu beslenmesi; Su ve madde dengesi.

Su dengesi (vücut). Vücuda alınan, vücutta tutulan ve farklı yollarla uzaklaştırılan suyun değişen koşullara göre düzenlenmesi. Geri bildirimler, alımı ve atılımı etkileyerek hücrelerin çalıştığı ortamın sürdürülmesine katkı verir. Bu düzen sürekli işler; düzenleme kapasitesinin bulunması her kaybın veya aşırı alımın sonuçsuz kalacağı anlamına gelmez. Kitapta: s. 103, 107, 109. Ayrıca bk. Toplam su alımı; Elektrolit dengesi; Su gereksinimi.

Su gereksinimi. Vücudun işlevlerini ve su dengesini sürdürebilmek için değişen koşullarda karşılanması gereken su ihtiyacı. Kişinin özellikleri, kayıpları ve günün koşullarıyla birlikte ele alınır. Vücutta bulunan toplam su miktarı veya bir topluluğa ait besinsel referans, bireyin günlük gereksinimini kendiliğinden belirlemez. Kitapta: s. 104, 119, 123. Ayrıca bk. Su dengesi (vücut); Yeterli alım; Toplam su alımı.

Su güvenliği planı. Kaynak, arıtma, depolama, dağıtım ve kullanım boyunca su güvenliğinin hangi görevler, kontroller ve kanıtlarla sürdürüleceğini birleştiren yönetim düzeni. Gerçek sistemin tanımlanmasını, tehlikelerin değerlendirilmesini, izlemeyi ve iyileştirmeyi ilişkilendirir. Ekip, sorumluluklar ve kaynaklar bu düzenin parçasıdır; sistem veya bilgi değiştiğinde planın geçerliliği gözden geçirilir. Kitapta: s. 746, 747, 750. Ayrıca bk. Kontrol önlemi; İşletme izlemesi; İyileştirme planı; Risk.

Su ve madde dengesi. Tanımlanmış bir sistem sınırında su akışları ile seçilen bileşenin taşınımının ayrı ayrı hesaba katılması. Membranda besleme, permeat ve konsantre birlikte değerlendirilir. Birikim, ek akış, çökelme veya kimyasal dönüşüm varsa bunlar dengeye katılır; hesabın kapanması tek başına ürünün bütün kalite hedeflerini sağladığını göstermez. Kitapta: s. 652. Ayrıca bk. Permeat; Konsantre; Geri kazanım; Su bütçesi.

Su yaşı. Dağıtım sistemi bağlamında, suyun seçilen ağ girişinden sonra sistem içinde geçirdiği süre. Başlangıç noktası açıkça tanımlanır. Sürekli beslenen depoda farklı zamanlarda giren sular birlikte bulunabilir; son dolum tarihi bütün suyun yaşını göstermez. Su yaşı ayrıca tek başına bir kirletici ölçümü değildir. Kitapta: s. 244, 261. Ayrıca bk. Yeraltı suyu yaşı; Biyofilm; Dezenfektan kalıntısı.

Suya erişim. Suyun ihtiyaç duyulduğunda yeterli miktar ve uygun nitelikte sağlanmasını, erişilebilir olmasını ve ekonomik olarak karşılanabilmesini birlikte ilgilendiren hizmet boyutu. Bir bağlantının veya iyileştirilmiş kaynak türünün bulunması bu koşulların her an sağlandığını kanıtlamaz. Yerel değerlendirme, işletme ve kalite kayıtlarıyla kullanıcı deneyimini birlikte anlamlandırır. Kitapta: s. 770, 771. Ayrıca bk. WASH; Ekonomik karşılanabilirlik; Eşitlik (WASH hizmetleri).

T

Tabakalaşma. Göl veya rezervuarda sıcaklıkla ilişkili yoğunluk farklarının katmanlar arasındaki karışmayı sınırlayabildiği düzen. Böyle bir durumda su alma derinliği, yalnız sıcaklık ölçümünü değil başka kesimlerle alışveriş koşullarını da ilgilendirir. Her gölün sürekli tabakalı olduğu veya her yıl aynı düzene geçtiği varsayılmaz. Kitapta: s. 201. Ayrıca bk. Yoğunluk.

Tampon kapasitesi. Belirli bir pH çevresinde küçük asit–baz etkilerine karşı pH değişiminin ne ölçüde sınırlanabildiğiyle ilgili özellik. Tepkimeye katılan türlerin dağılımı değiştikçe yanıt da değişebilir. Başlangıç pH’ı kapasitenin tamamını açıklamaz; alkaliniteyle ilişkili olsa da aynı kapsamda ölçülmüş bir başka adı değildir. Kitapta: s. 358, 359. Ayrıca bk. pH; Alkalinite.

Tayin sınırı. Bir analitin miktarının, amaç için kabul edilebilir performansla belirlenebildiği alt düzey. Tespit sınırından farklı olarak yalnız saptamayı değil miktarın belirlenmesini ilgilendirir. Yöntem ve düşük düzeydeki performansla birlikte açıklanır; raporlama sınırı gibi diğer adlarla her durumda otomatik olarak eşitlenmez. Kitapta: s. 561. Ayrıca bk. Tespit sınırı; Ölçüm belirsizliği.

Taze su ikamesi. Aynı kullanıcı talebinin yeniden kullanım suyuyla gerçekten karşılanan kısmı nedeniyle gereken taze suyun azalması. İkame, ürünün kullanılmasına ve üretim ile talebin zaman bakımından uyuşmasına bağlıdır. Arıtma ünitesinin geri kazanımı giriş hacmine, taze su ikamesi oranı ise kullanıcının aynı dönemdeki toplam talebine dayanır; bu göstergelerin paydaları farklıdır. Kitapta: s. 763, 764, 766. Ayrıca bk. Geri kazanım; Yeniden kullanım; Sistem sınırı.

Tehlike. Güvenli su sağlanmasını olumsuz etkileyebilecek kirletici veya koşul. Tehlikenin tanınması, onun suya nasıl ulaşabileceğini ve hangi kontrolle sınırlandırılacağını araştırmanın başlangıcıdır. Yalnız adının bilinmesi, bir kişinin ne ölçüde maruz kaldığını veya hangi sağlık sonucunun ortaya çıkacağını göstermez. Kitapta: s. 3, 15. Ayrıca bk. Tehlikeli olay; Maruziyet; Risk.

Tehlikeli olay. Bir tehlikenin ortaya çıkmasına, suya girmesine veya maruziyet yolunda ilerlemesine yol açabilen durum. Kaynağa kirli akışın girmesi ve dağıtım bütünlüğünün kaybolması buna örnektir. Tehlike etkenin kendisini, olay ise hangi koşulda korumayı aşabildiğini anlatır; inceleme bu bağlantıyı açıklar. Kitapta: s. 3, 591. Ayrıca bk. Tehlike; Bariyer; Risk.

Tekrar numunesi. Numune alma veya analiz sürecindeki değişkenliği araştırmak için karşılaştırılan ek örnek ya da ayrılmış bölüm. Sahadan yeniden toplama ile mevcut numuneyi bölme farklı aşamaları sınar. Terimler kurumlar arasında değişebildiğinden, tekrarın nasıl elde edildiği ve hangi soruyu kontrol ettiği açıkça belirtilir. Kitapta: s. 549. Ayrıca bk. Alikot; Kalite kontrol; Temsil edilebilirlik.

Temizlik ve dezenfeksiyon. Temizlik, yüzey veya sistemdeki istenmeyen birikimin uzaklaştırılmasını; dezenfeksiyon, hedef mikroorganizmaların belirlenmiş koşullarda kontrol edilmesini amaçlar. Her işlemin kapsamı ve beklenen sonucu ayrıdır. Malzeme, yapı, birikimin niteliği ve hedef kontrol birlikte değerlendirilir; fiziksel görünüm veya yalnız işlem kaydı bütün uygunluğu tek başına göstermez. Kitapta: s. 733. Ayrıca bk. Servis hijyeni; Yeniden kirlenme; Sonuç doğrulaması.

Temsil edilebilirlik. Numunenin hangi suyu, hangi yer ve zaman koşullarında anlatabildiği. Suyun değişkenliği, alınan miktar ve örnekleme yöntemiyle ilişkilidir. Laboratuvara kabul edilmesi veya teslim kayıtlarının düzenli olması, numunenin bütün kaynağı temsil ettiğini göstermez; sonucun hangi alana yayılabileceği ayrıca gerekçelendirilir. Kitapta: s. 543, 550. Ayrıca bk. Numune koruma; Teslim zinciri; Tekrar numunesi.

Ters ozmoz. Daha derişik tarafta yeterli basınç uygulanarak seçici membran üzerinden suyun net geçişinin ozmozun ters yönünde sağlandığı ayırma yöntemi. Su ve çözünen maddelerin geçişleri farklıdır. Geniş tuz azaltma hedeflerinde değerlendirilir; sonuç, hedef bileşen, besleme suyu ve çalışma koşullarıyla birlikte doğrulanır. Kitapta: s. 646. Ayrıca bk. Ozmotik basınç; Nanofiltrasyon; Ret.

Teslim zinciri. Numunenin kimin sorumluluğunda olduğunu ve sorumluluğun ne zaman devredildiğini izleyen kayıt düzeni. Numune ve kap kimliği, devir zamanı, kişiler ve sevk bağlantıları birlikte korunur. Yalnız son imza yeterli açıklama değildir; fiziksel koruma ile bu korumanın belgelenmesi ayrı gerekliliklerdir. Kitapta: s. 545. Ayrıca bk. Numune koruma; İzlenebilirlik; Temsil edilebilirlik.

Tespit sınırı. Yöntemin düşük düzeydeki hedef analiti belirli bir güvenle saptayabilme yeteneğiyle ilişkili sınır. Kullanılan yönteme ve hesap yaklaşımına göre açıklanır. Yalnız cihaz işaretinden belirlenen sınır, numune hazırlama dahil bütün yöntemin sınırıyla aynı değildir; sınır altı sonuç maddenin yokluğunu doğrudan kanıtlamaz. Kitapta: s. 561. Ayrıca bk. Tayin sınırı; Ölçüm belirsizliği.

Toplam çözünmüş katı madde. Suyun çözünmüş kesrine ilişkin toplam madde göstergesi. Süzüntünün kurutulmasıyla kalan kütle, belirlenen bileşenlerin toplamı veya iletkenlikten yapılan tahmin benzer başlıkla sunulabilir. Bu nedenle TDS değeri kullanılan yöntemle okunur; tek tek mineral adlarını ve miktarlarını bildiren bir analiz sayılmaz. Kitapta: s. 384, 385. Ayrıca bk. Elektriksel iletkenlik; Askıda katılar; Acı su.

Toplam kalıntı klor. Suda belirli noktada bulunan serbest ve bağlı klor kalıntılarının toplamı. Sonucun karşılaştırılabilir olması için ölçülen fraksiyon, yöntem, yer ve zaman belirtilir. Aynı birimle yazılsa da toplam kalıntı, serbest klor veya başlangıç dozu ile aynı süreç sorusunu yanıtlamaz; klor türlerinin etkileri ayrıca değerlendirilir. Kitapta: s. 666, 667. Ayrıca bk. Serbest klor; Bağlı klor; Dezenfektan kalıntısı.

Toplam su alımı. İçilen sade suyu, diğer içeceklerdeki suyu ve besinlerin içerdiği suyu birlikte kapsayan alım. Yalnız şişeden içilen miktarı saymak bu toplamı vermez. Hesaplanan alım, vücuda giren miktarı anlatır; kişinin gereksinimini karşılayıp karşılamadığı ise kayıplar ve koşullar ayrıca değerlendirilerek yorumlanır. Kitapta: s. 111, 118. Ayrıca bk. Su gereksinimi; Yeterli alım; Su dengesi (vücut).

Transmembran basınç. Membranın besleme tarafını temsil eden basınç ile permeat tarafındaki basınç arasındaki fark. Kullanılan ölçüm noktaları ve hesap, modülün akış düzeniyle ilişkilidir. Besleme hattındaki tek manometre bu farkın bütününü göstermeyebilir; akı ve sıcaklıkla birlikte izlenmesi geçişe karşı dirençteki değişimi değerlendirmeye yardım eder. Kitapta: s. 641, 642. Ayrıca bk. Akı; Çapraz akış; Membran kirlenmesi.

Tuzluluk. Suyun çözünmüş tuz bileşenleriyle ilişkili toplam özelliği. Sodyum ve klorürün yanında başka iyonlar da katkı yapabilir. Aynı toplam değere sahip suların iyon dağılımları farklı olabileceğinden, tuzluluk veya yardımcı göstergeler tek tek bileşenlerin analizinin yerini her soruda tutmaz. Kitapta: s. 225, 603, 604. Ayrıca bk. Elektriksel iletkenlik; Toplam çözünmüş katı madde; Acı su.

Türleşme. Aynı elementin sudaki farklı kimyasal biçimlerinin ayırt edilmesi. Bu biçimler biyolojik etki ve arıtılabilirlik bakımından aynı kabul edilmeyebilir. Toplam element sonucu, hangi bileşiğin veya yükseltgenme basamağının bulunduğunu tek başına göstermez; analizde ölçülen büyüklük değerlendirmede gereken büyüklükle eşleştirilir. Kitapta: s. 599. Ayrıca bk. Arsenik; Oksidasyon–indirgenme potansiyeli; Seçici reçine.

U

Uçucu organik bileşik. Sudan havaya geçme eğilimi değerlendirmede önem taşıyan organik bileşik. Bütün organikler aynı uçuculuğa sahip değildir. Havalandırma gibi süreçlerde su fazındaki azalma, bileşiğin kimyasal olarak yok edildiğini göstermez; havaya aktarılan yük, işlem koşulları ve gerçek su bileşimi ayrıca değerlendirilir. Kitapta: s. 607. Ayrıca bk. Giderim oranı; Maruziyet.

UV dezenfeksiyonu. Suyun uygun ultraviyole ışığa maruz bırakılmasıyla hedef mikroorganizmaların enfeksiyona yol açabilme yeteneğinin azaltılması. Temel görev etkisizleştirmedir; mikroorganizmaların bir filtrede tutulması değildir. Sonuç hedef gruba, suya ve reaktör koşullarına bağlıdır. İşlem sonraki borularda kalıcı dezenfektan kalıntısı bırakmadığından, arıtma sonrası korunma ayrı değerlendirilir. Kitapta: s. 672. Ayrıca bk. UV dozu; UV geçirgenliği; Reaktör doğrulaması.

UV dozu. Suyun UV ışığına maruziyetini ifade eden, enerji/alan boyutundaki büyüklük; teknik metinlerde fluens olarak da anılır. İdeal ve eşit ışık alanında ışık şiddetiyle süre ilişkisi üzerinden açıklanabilir. Gerçek reaktörde akış yolları ve ışık dağılımı farklılaşabildiğinden, bu sade çarpım tek başına güvenilir çalışma debisini veya mikrobiyolojik yeterliliği belirlemez. Kitapta: s. 673, 677. Ayrıca bk. UV dezenfeksiyonu; UV geçirgenliği; Reaktör doğrulaması.

UV geçirgenliği. Suyun ilgili ultraviyole ışığı ne ölçüde geçirdiğini anlatan özellik. Bulanıklık ve bazı çözünmüş bileşenler ışık uygulamasını etkileyebildiği için görünür berraklıkla aynı bilgi değildir. Ön arıtma, debi ve cihazın değerlendirme koşullarıyla birlikte okunur; bir tortu filtresinin bulunması bütün ışık soğuran maddelerin uzaklaştırıldığını göstermez. Kitapta: s. 674, 675. Ayrıca bk. UV dozu; UV dezenfeksiyonu; Ön arıtma; Bulanıklık.

Uyum (iklim). İklimin su miktarı, niteliği ve hizmet sürekliliği üzerindeki etkileri karşısında sistemin belirli zayıflıklarını azaltmaya yönelik düzenlemeler. Kaynak çeşitliliği, kayıp azaltma, depolama, işletme esnekliği veya yönetim çalışmaları farklı sorunlara yanıt verebilir. Seçeneklerin yararı yerel dar boğaz, sağlanacak hizmet ve başarıyı gösterecek kanıtla ilişkilendirilir. Kitapta: s. 753, 755, 756. Ayrıca bk. Hizmet dayanıklılığı; Erken uyarı; Aşamalı karar.

Ü

Ürün beyanı. Üreticinin veya sunulan belgenin, belirli malzeme, eleman, cihaz ya da sistem için bildirdiği performans açıklaması. Hedef bileşen, besleme aralığı ve test koşulları beyanın kapsamını oluşturur. Bir membran malzemesinde gösterilen sonuç bütün kurulmuş sisteme kendiliğinden taşınmaz; uygunluk, kullanıcının tanımlanmış su ve işletme hedefiyle karşılaştırılır. Kitapta: s. 664, 665. Ayrıca bk. Performans doğrulama; Sertifika kapsamı; İşlevsel teknik şartname.

V

Virüs. Çoğalmak için uygun canlı hücreye ihtiyaç duyan etken. Bağırsak kökenli virüsler açısından içme suyunun önemi, su içinde çoğalmaktan çok taşınma ve enfeksiyon yeteneğinin bir süre korunmasıdır. Genetik materyalin saptanması doğrudan enfeksiyon yeteneğiyle özdeş değildir; analiz hedefi açıkça belirtilir. Kitapta: s. 573. Ayrıca bk. Patojen; Gösterge organizma; Maruziyet.

Viskozite. Komşu sıvı bölgelerinin birbirlerine göre hareketi sırasında ortaya çıkan iç direnci tanımlayan özellik. Yoğunluğu yakın iki sıvının akış direnci farklı olabilir. Su sıcaklığındaki değişim viskoziteyi ve belirli koşullardaki akışı etkileyebilir; bu ilişki kullanılan sıcaklık ve basınç aralığı içinde değerlendirilir. Kitapta: s. 49. Ayrıca bk. Yoğunluk; Basınç; Debi.

W

WASH. Su, sanitasyon ve hijyen hizmetlerini birlikte değerlendiren çerçeve. İçme suyunun korunması, insan atıklarının güvenli yönetimi ve hijyen uygulamalarının sürdürülebileceği koşullar birbirinin sonucunu etkiler. Bir hizmetteki uygunluk bütününün yeterliliğini göstermez; değerlendirme altyapının varlığıyla birlikte işletme, bakım ve kullanıcıların gerçek ihtiyaçlarını ele alır. Kitapta: s. 768. Ayrıca bk. Sanitasyon; Suya erişim; Eşitlik (WASH hizmetleri).

Y

Yaşam boyu maliyet. Aynı hizmet ve asgari performansı sağlayan seçeneklerin edinme, işletme, bakım ve elden çıkarma giderlerini ortak dönem ve ekonomik varsayımlarla değerlendirme yaklaşımı. Giderlerin zaman içindeki yeri ve bugünkü değerle karşılaştırılması dikkate alınır. Basit, iskonto içermeyen gider toplamı bu yaklaşımın tam uygulaması olarak değerlendirilmez. Kitapta: s. 715, 716. Ayrıca bk. Özgül enerji tüketimi; İşlevsel teknik şartname; Performans güvencesi.

Yaşam döngüsü değerlendirmesi. Amaç ve kapsamın tanımlanmasını, girdi ve çıktı envanterini, etki değerlendirmesini ve yorumlamayı birleştiren çevresel değerlendirme çerçevesi. Bir su, enerji veya artık miktarının sayılmasıyla bunun çevresel anlamının değerlendirilmesi ayrı işlerdir. Karşılaştırmada sağlanan hizmet ve sınırlar açıklanır; kapsam dışında kalan etki kendiliğinden sıfır kabul edilmez. Kitapta: s. 766, 767. Ayrıca bk. Sistem sınırı; Özgül enerji tüketimi; Taze su ikamesi.

Yavaş kum filtrasyonu. Yüzeye yakın gelişen biyolojik tabakanın arıtma işlevinde önemli rol oynadığı kum filtrasyonu düzeni. Medya, biyolojik tabaka, besleme suyu ve bakım yöntemi birlikte değerlendirilir. Yüzeyde biriken tabakanın alınması gibi bakım işlemleri bu işleyişle ilişkilidir; yalnız debinin değiştirilmesi aynı sürecin farklı hızda uygulanması anlamına gelmez. Kitapta: s. 621, 623. Ayrıca bk. Medya filtrasyonu; Geri yıkama.

Yayılı kaynak. Daha geniş bir alandan, yağış veya kar erimesinin taşıdığı maddeler ve çeşitli akış yolları üzerinden suya girdi sağlayan kaynak. Müdahalenin hangi taşınım yolunu değiştireceği ayrıca açıklanır. Yayılı olarak adlandırılması, bütün katkıların eşit dağıldığını veya etkisinin büyüklüğünün bilindiğini göstermez. Kitapta: s. 207. Ayrıca bk. Noktasal kaynak; Havza; Yüzey akışı.

Yeniden etkinleştirme. Kullanılmış aktif karbonda adsorbe olmuş organik yükün kontrollü ısıl işlemle uzaklaştırılmasına yönelik yenileme işlemi. Uygunluğu kullanılan malzeme ve uygulamayla değerlendirilir. Geri yıkamanın sağladığı hidrolik iyileşme bu işlemin yerine geçmez; karbonun su geçirebilmesiyle hedef bileşiği tutabilme kapasitesi ayrı başarı ölçütleridir. Kitapta: s. 627, 632. Ayrıca bk. Aktif karbon; Adsorpsiyon kapasitesi; Geri yıkama.

Yeniden kirlenme. Arıtılmış veya bir işlemle uygun duruma getirilmiş suya, sonraki depolama, dağıtım, kullanım ya da müdahale yolunda yeni kirlenmenin girmesi. Sızdırmazlık, bağlantılar ve korunmuş açıklıklar bu yolun değerlendirilmesinde önemlidir. Önceki işlemin başarısı, sonraki koruyucu bütünlüğün ve kullanım koşullarının sürdürülmesini gereksiz kılmaz. Kitapta: s. 672, 682, 734. Ayrıca bk. Servis hijyeni; Çoklu bariyer; Güvenli devreye alma.

Yeniden kullanım. Bir su akımının, belirlenmiş kullanımın kalite ve süreklilik gereklerini karşılayacak biçimde yeniden hizmete alınması. Değerlendirme, kaynağın miktar ve niteliğini gerçek talebin zamanı ve özellikleriyle eşleştirir. Üretilen her hacim kendiliğinden tasarruf sayılmaz; kaynak, kontrol, bakım ve kullanım değişiklikleri sistemin uygunluk gerekçesini etkileyebilir. Kitapta: s. 760, 761. Ayrıca bk. İçilebilir ve içilemez yeniden kullanım; Taze su ikamesi; Çoklu bariyer.

Yeniden minerallendirme. Tuz giderimi sonrasında düşük mineralli ürün suyunun dağıtıma hazırlanması kapsamında değerlendirilen düzenleme. Suyun pH, alkalinite ve ilgili iyonlarıyla temas edeceği tesisat malzemeleri arasındaki ilişki gözetilir. Gerekli işlem, kaynak suya, ayırma düzeyine ve dağıtım sistemine bağlıdır; yalnız tada mineral eklenmesi olarak değerlendirilmez. Kitapta: s. 649, 650. Ayrıca bk. Ters ozmoz; Demineralizasyon; Performans doğrulama; Korozyon; Alkalinite.

Yeraltı suyu beslenmesi. Suyun doymuş yeraltı suyu sistemine eklenmesi. Yüzeyden sızan suyun bu sisteme ulaşmasına kadar zaman geçebilir ve miktarın bir bölümü başka yollara ayrılabilir. Beslenmenin büyüklüğü ve dönemi iklim, toprak, jeoloji, arazi kullanımı ve su tablasının derinliğiyle birlikte değerlendirilir. Kitapta: s. 75, 76. Ayrıca bk. Sızma; Akifer; Yeraltı suyu yaşı.

Yeraltı suyu yaşı. Suyun yeraltı suyu sistemine beslenme olarak girişinden bu yana geçen süreyi anlatan kavram. Molekülün ilk oluştuğu zamanı göstermez. Bir numune farklı zamanlarda beslenmiş suları birleştirebildiğinden, bildirilen görünür veya ortalama yaş bütün suyun aynı yolculuğu yaptığı anlamına gelmez. Kitapta: s. 81, 82. Ayrıca bk. Yeraltı suyu beslenmesi; Su yaşı.

Yeterli alım. Besinsel referansların bir değerlendirme kategorisi. Su için belirlenen yeterli alım, herkesin her gün aynı miktara ulaşması gereken kişisel bir eşik değildir. Referansın kapsadığı toplam, veri ve grup korunarak okunur; tek günlük alımın bu değerin altında veya üstünde olması tek başına sağlık sonucu göstermez. Kitapta: s. 120. Ayrıca bk. Toplam su alımı; Su gereksinimi.

Yoğunluk. Bir örneğin kütlesinin hacmine oranı. Aynı hacimde daha fazla kütle bulunması daha büyük yoğunluk demektir. Suda sıcaklık ve bileşim bu ilişkiyi etkiler; hacim ile kütle arasındaki dönüşüm, gereken hassasiyete uygun koşullarla yapılır. Yoğunluk, akışa karşı iç dirençle aynı özellik değildir. Kitapta: s. 47, 49. Ayrıca bk. Viskozite; Tabakalaşma.

Yüzey akışı. Suyun yer yüzeyi üzerinde hareket etmesi. Yağışın geliş hızı zeminin suyu içeri alma hızını aştığında veya yüzeye yakın ortam zaten doymuş olduğunda ortaya çıkabilir. Dereye ulaşmadan önce tutulma, yeniden sızma ve farklı drenaj yollarına katılma, hareketin zamanını ve miktarını değiştirebilir. Kitapta: s. 70. Ayrıca bk. Havza; Sızma; Kirletici yükü.

Yüzey gerilimi. Bir sıvının sınır yüzeyini büyütmek için gereken işle ilişkili özellik. Aynı su hacmini küçük damlalara ayırmak toplam yüzeyi artırır ve enerji gerektirir. Yüzeyin biçimi ayrıca yerçekimi ve temas edilen malzemeden etkilenir; yüzey gerilimi suyu saran gerçek bir kabuk anlamına gelmez. Kitapta: s. 50, 51. Ayrıca bk. Islanma; Kapiler yükselme.

Z

Zaman serisi. Aynı araştırma amacıyla zaman içinde izlenen sonuçların tarihleri ve olay kayıtlarıyla birlikte oluşturduğu dizi. Yöntem, birim veya örnekleme amacı değişirse görünürde kırılma oluşabilir. Bakım, kaynak değişimi ve kesinti gibi bilgiler eğilimi yorumlamaya yardım eder; grafik tek başına neden belirlemez. Kitapta: s. 564. Ayrıca bk. Temsil edilebilirlik; Ölçüm belirsizliği; Kalite kontrol; Eğilim izleme.