18 Göstergeler ve mikrobiyolojik izleme

18.1 Gösterge organizma neyi gösterir

Bir gösterge organizma, doğrudan ölçülmesi daha güç bir tehlike veya süreç hakkında dolaylı bilgi sağlar. İçme suyunda bunun tanıdık örneği dışkısal kirlenmenin izlenmesidir. Ancak bütün göstergeler aynı soruya cevap vermez: biri kirlenme kaynağına, diğeri arıtma performansına veya dağıtım sistemindeki değişime ilişkin bilgi sağlayabilir. Analiz adını yorumlamadan önce göstergenin hangi amaçla seçildiği belirlenmelidir. Aksi durumda doğru yapılmış bir testten, testin sağlayamayacağı bir güvence beklenir.

İyi bir dışkısal gösterge için kaynakla ilişki, suda davranış, işlemlere duyarlılık ve analiz edilebilirlik önemlidir. İdeal koşulları bütün patojenler için aynı anda sağlayan tek bir organizma beklemek gerçekçi değildir. Bakteriler, virüsler ve protozoalar farklı davranabildiği için gösterge ile hedef patojen arasındaki ilişki koşula bağlıdır. Bir göstergenin kullanışlılığı, sınırsız temsil gücünden değil, belirli bir soruda yorumlanabilir ve uygulanabilir bilgi üretmesinden kaynaklanır.

Göstergenin saptanması, sistemin incelenmesi için anlamlı bir işaret olabilir; fakat hangi patojenin ne miktarda bulunduğunu otomatik olarak söylemez. Saptanmaması da bütün tehlikeleri dışlamaz. Bu asimetri, göstergelerin yararsız olduğu anlamına gelmez. Yorum gücü, kaynak koruma bilgisi, arıtmanın işleyişi ve dağıtım kayıtlarıyla birleştiğinde artar. Bir gösterge sonucu böylece tek başına nihai hüküm olmaktan çıkar, su güvenliği hakkında birbirini tamamlayan kanıtların parçası hâline gelir.

İşletme izlemesi ile son ürünün doğrulanması farklı zaman gereksinimlerine sahiptir. Bazı süreç göstergeleri bir sorun gelişirken hızlı uyarı verebilir; mikrobiyolojik analizler ise sonuçlandıklarında belirli örnekleme anını değerlendirir. İkisi arasında seçim yapmak yerine görevleri açıkça ayrılır. İşletme izlemesi kontrolün sürdürülmesine, doğrulama güvenlik düzeninin beklenen sonucu üretip üretmediğinin değerlendirilmesine yardımcı olur. Bu ilişki, yalnız laboratuvar sonuçlarını bekleyen bir yönetimin neden eksik kalacağını açıklar.

18.2 E coli koliformlar ve yorum sınırları

E. coli, dışkısal kirlenmenin değerlendirilmesinde temel göstergedir. WHO’nun içme suyu kılavuzunda E. coli veya ilgili termotolerant koliform gösterge için kullanılan ifade, herhangi bir 100 mL örnekte saptanmamadır. Bu ifade kaynak kılavuzun ölçütüdür; burada belirli bir ülkenin güncel mevzuat maddesi olarak aktarılmaz. Raporun hangi organizmayı, yöntemi ve hacmi kapsadığı yine bilinmelidir. Bir örneğin sonucu, sistemdeki bütün suyun her anki durumunun doğrudan ölçümü değildir.

Termotolerant koliformlar ile E. coli aynı ayrıntı düzeyinde tanımlamalar değildir. E. coli dışkısal köken için daha özgül bilgi verirken, daha geniş grubun içinde başka kökenlerle ilişkili üyeler de bulunabilir. Raporda yalnız “koliform” yazması bu nedenle yeterince açık olmayabilir. İncelenen grubun tam adı sorulmalıdır. Yöntemin seçiciliği ve gerektiğinde yapılan doğrulama, sonucun hangi organizmayı temsil ettiğini belirler; günlük dildeki kısaltmalar bu teknik farkı silmemelidir.

Toplam koliformların bir bölümü çevrede bulunabilir veya uygun koşullarda dağıtım sisteminde çoğalabilir. Bu nedenle toplam koliform sonucu, doğrudan dışkısal kirlenmenin özgül kanıtı olarak okunmaz. Buna karşılık arıtılmış suyun ve dağıtım sisteminin bütünlüğünü değerlendirmede yararlı bilgi sağlayabilir. Aynı pozitif işaret, farklı bağlamlarda farklı inceleme soruları doğurur. Kaynak suyla ilişkili açıklama ile depoda veya tesisatta yeniden çoğalma açıklaması, sistem kayıtlarıyla değerlendirilmelidir.

E. coli saptanması araştırmayı gerektiren güçlü bir uyarıdır; ancak göstergeye patojen kimliği veya hastalık tanısı yüklenmez. E. coli saptanmaması durumunda da özellikle daha dayanıklı bazı virüs ve protozoalara ilişkin olasılık, diğer kanıtlar göz ardı edilerek kapatılamaz. Bu iki yön birlikte korunmalıdır. Gösterge değerini küçümsemek de onu bütün mikroorganizmaların eksiksiz temsilcisi saymak da değerlendirmeyi zayıflatır. Sonuç, bilinen kirlenme yolları ve koruyucu süreçlerle birlikte okunur.

Özgün yorum tablosu; test sonuçlarının bağlama bağlı sınırlarını gösterir. Bir uygunluk karar tablosu değildir.

18.3 Diğer göstergeler ve yardımcı ölçümler

Heterotrofik koloni sayımı, seçilen kültür koşullarında üreyebilen geniş bir bakteri topluluğu hakkında bilgi verir. Sonuç, suyun içindeki bütün bakterilerin toplamı değildir; yöntem ve inkübasyon koşulları sayımı etkiler. Bu nedenle farklı yöntemlerle elde edilen mutlak sayıları doğrudan karşılaştırmak yanıltıcı olabilir. Aynı koşullarla yürütülen bir izleme dizisindeki belirgin değişim, sistemde yeniden çoğalma veya işletme değişikliği açısından daha anlamlı bir inceleme başlangıcı sağlayabilir.

Bu sayımın yükselmesi, doğrudan belirli bir hastalık riskinin nicel ölçümü olarak sunulmamalıdır. Sıcaklık, besin bulunabilirliği, dezenfektan koşulları ve durgunluk gibi etkenler genel bakteri büyümesini etkileyebilir. Sonuç bu etkenleri araştırmaya yönlendirebilir; hangisinin etkili olduğunu tek başına seçmez. Heterotrofik sayımı düşürme hedefi de bütün su yönetiminin yerine geçirilmemelidir. Daha az koloni görmek ile ilgili bütün tehlikeleri kontrol altına almak farklı değerlendirme sorularıdır.

Bağırsak enterokokları ve kolifajlar gibi başka göstergeler, belirli amaçlarla ek bilgi sağlayabilir. Enterokokların çevrede kalıcılığı, E. coli ile aynı değildir; kolifajlar ise bakterileri enfekte eden virüsler olarak bazı viral değerlendirmelerde incelenir. Bununla birlikte bir kolifaj sonucundan insan virüslerinin tamamına yönelik kesin bir eşdeğerlik çıkarılamaz. Seçim, hangi kaynak ve sürecin değerlendirildiğine dayanır. Yardımcı gösterge eklemek, açık bir soru ve yorum çerçevesi bulunduğunda değer kazanır.

Bulanıklık, dezenfektan kalıntısı ve diğer uygun süreç ölçümleri organizma sayımı değildir; yine de koruyucu işlemlerin durumunu anlamada yardımcı olabilir. Birinin uygun görünmesi diğerinin otomatik olarak uygun olduğu anlamına gelmez. İzleme planı her ölçüme belirli bir görev verir: bazıları hızlı işletme müdahalesini, bazıları uzun dönem değerlendirmeyi destekler. Göstergeleri tek puanda toplamak yerine aralarındaki ilişkiyi açıklamak, bir sapmada hangi kontrol noktasının inceleneceğini daha açık hâle getirir.

18.4 Numune sonuçlarının zamansal sınırı

Bir numune, belirli bir yer ve zamandan elde edilen sınırlı bir gözlemdir. Mikrobiyolojik kirlenme ise kısa süreli yükselişler gösterebilir. Yağış, basınç değişimi veya işletme olayıyla ilişkili bir kirlenme, rutin analizler arasındaki dönemde gerçekleşebilir. Bu yüzden sonucun alınmış olduğu tarih ile suyun temsil edildiği tarih ayrılmalıdır. Laboratuvar raporu bugün düzenlense bile ölçtüğü durum, daha önce alınan örneğin koşullarına aittir.

Düzenli uygun sonuçların değeri vardır; ancak geçmişte gözlenen uygunluğun gelecekte her koşulda süreceğini garanti etmez. Yeni bir arıza, kaynak değişimi veya dağıtım olayı bu geçmiş dizinin dışında bir durum yaratabilir. İzleme sıklığı ve noktaları bu nedenle yalnız takvim alışkanlığıyla değil, sistemin büyüklüğü, değişkenliği ve bilinen tehlikeleriyle değerlendirilir. 13. bölümdeki örnekleme düzeni burada yeniden anlatılmaz; esas ilişki, sonuçların hangi zaman aralığını ne ölçüde temsil edebildiğidir.

Tek bir uygunsuz sonuçtan sonra alınan uygun sonuç, ilk gözlemi yok saydırmaz. İki sonuç arasındaki fark, olayın geçici oluşu, suyun değişkenliği veya ölçüm koşullarıyla ilişkili olabilir. Hangisinin geçerli açıklama olduğunu belirlemek için zaman, yer ve işletme bilgileri birlikte incelenir. Tekrar analizinin amacı yalnız uygun görünen bir rapor elde etmek değildir; ilk işaretin kaynağını ve kontrolün yeniden sağlanıp sağlanmadığını anlamaktır.

Bu zaman sınırı, sürekli veya sık işletme izlemesinin neden önemli olduğunu gösterir. Bir kontrol göstergesindeki değişim, mikrobiyolojik sonuç gelmeden önce araştırılabilir; daha sonra laboratuvar kanıtı olayın değerlendirilmesini güçlendirebilir. Yalnız son raporun dosyalanması ise aradaki işletme bilgisini kaybettirir. Tarihli kayıtlar, bakım ve olay notları ile analiz sonuçlarını ilişkilendirmek, numunenin anlattığı dar zaman kesitini sistemin daha uzun öyküsü içinde değerlendirmeye yardımcı olur.

18.5 Uygunsuz sonuçta doğrulama ve bildirim

Beklenmeyen bir mikrobiyolojik sonuçta önce sonucun anlamı ve olası etkisi değerlendirilir. E. coli saptanması için WHO hemen araştırma başlatılmasını vurgular. Raporun organizma adı, hacmi, yöntemi ve ilgili kayıtları kontrol edilirken kaynak, arıtma ve dağıtımda eşzamanlı bir sorun olup olmadığı incelenir. Analitik bir açıklama olasılığı araştırılabilir; bu olasılık, gerçek kirlenme ihtimalini kanıtsız biçimde kapatmak için kullanılmaz. Değerlendirmenin aciliyeti olası maruziyetle birlikte ele alınır.

Su sağlayıcısı, laboratuvar ve yetkili sağlık otoritesi arasındaki görev paylaşımı olay öncesinde tanımlanmış olmalıdır. Bildirimin muhatabı, kanalı, süresi ve gerekli işlem, yürürlükteki yerel düzen ve hazırlanmış olay planından doğrulanır. WHO kılavuzu burada ulusal bildirim mevzuatının yerine geçirilmez. Özellikle kullanım kısıtı veya halka duyuru gerektirebilecek durumlarda, teknik değerlendirme ile karar yetkisinin birbirinden kopmaması önemlidir. Belirsizlik, sorumlunun kim olduğunu belirsiz bırakmak için gerekçe değildir.

Ek örnekler, işletme kayıtları ve saha incelemesi aynı araştırma sorusuna hizmet etmelidir. Sorun kaynakta mı başlamış, işlem sırasında mı kontrol kaybolmuş, yoksa dağıtımda mı yeni giriş olmuş olabilir? Bu seçenekler, incelemenin yerini ve kapsamını değiştirir. Kontrolü geri getiren müdahale ile o müdahalenin işe yaradığını gösteren doğrulama ayrıca düşünülür. Tek bir rapor, hem nedeni açıklayan hem de bütün sistemin düzeldiğini kanıtlayan belge olarak kullanılmaz.

Olayın kapatılması, yalnız sonucun uygun hâle gelmesine indirgenmez. Nedenin anlaşılması, uygulanan düzeltmenin kaydı, kalan belirsizlikler ve tekrarını önleyecek değişiklikler değerlendirilir. Kullanıcılara bir duyuru yapılmışsa koşullar düzeldiğinde güncel bilgi yine açık biçimde iletilir. Böylece izleme, sonuç toplama faaliyetinden öğrenen bir güvenlik düzenine dönüşür. Amaç hiçbir belirsizlik kalmadığını söylemek değil, mevcut kanıtla hangi kararın neden alındığını ve sonraki kontrolün ne olduğunu gösterebilmektir.