43 Hijyen temizlik ve güvenli devreye alma

43.1 Depo ve ekipmanda hijyen ilkeleri

Hijyen, yalnız gözle kir görüldüğünde yapılan bir işlem olarak ele alınırsa sistemin koruyucu yapısı gözden kaçabilir. Deponun kapağı, havalandırma açıklığının uygun korunması, taşma ve drenaj düzeni, bağlantılar ve erişim kontrolü suyu dış etkilerden ayıran yapının parçalarıdır. 7. bölümde anlatılan depolama ilkeleri burada günlük gözleme bağlanır: Koruyucu unsur yerinde ve işlevinde mi, önceki incelemeden beri bir değişiklik olmuş mu? Bir depo içinin temiz görünmesi, dışarıdan giriş yolunun açık kalmasını telafi etmez. Bu nedenle hijyen planı hem mevcut birikimi hem kirlenmenin tekrarını mümkün kılan yolu değerlendirir.

Ekipmanın suyla temas eden yüzeyleri de çevresindeki işletme koşullarıyla birlikte incelenir. Gereksiz durgun bölgeler, kullanılmayan bağlantılar veya bakım için erişilemeyen parçalar kontrolü zorlaştırabilir. Bu noktalar saptandığında yalnız daha sık temizlik yazmak yeterli olmayabilir; tasarım veya işletme değişikliği gerekebilir. WHO, bina suyunun güvenli yönetiminde bakım, temizlik, sıcaklık ve akış yönetimini birlikte ele alır. Buradaki pratik sonuç, hijyen sorununun her zaman tek bir temizlik ürününün seçimiyle çözülemeyeceğidir. Tekrarlayan sorun, onu besleyen koşulların da incelenmesini gerektirir.

Bakım alanının düzeni, suyun korunmasını işlem sırasında sürdürmeye yardım eder. Açılan parçaların kirli zemine bırakılmaması, suyla temas edecek bileşenlerin uygun biçimde korunması ve kullanılan araçların işe uygun olması çalışma planında yer bulur. WHO’nun destek programları, içme suyu işlerine ayrılmış ekipman ve hijyenik çalışma uygulamalarını bu bütünün parçası sayar. Bu ilkeler burada belirli bir tesise ait ayrıntılı iş güvenliği talimatının yerine geçirilmez. Erişim veya çalışma ortamı özel yetkinlik gerektiriyorsa, işlem o koşulları sağlayacak kişilerce yürütülür.

Depo ve ekipman için yapılacak incelemenin kapsamı kayıtta anlaşılmalıdır. Dış bütünlüğün kontrol edilmesi, iç yüzeylerin incelendiği veya bütün sistemin dezenfekte edildiği anlamına gelmez. Kayıtta görülemeyen alan varsa açıkça belirtilir; erişilmemiş bir bölüm hakkında olumlu hüküm verilmez. Böylece eksik inceleme, sonraki işin konusu olabilir. Temsili bir uygulamada yalnız kapak ve bağlantılar kontrol edilmişse sonuç bu sınırla yazılır. İncelemenin adını büyük tutup kapsamını belirsiz bırakmak yerine, gerçekten görülen ve değerlendirilen koşullar görünür hâle getirilir.

43.2 Temizlik ile dezenfeksiyonun farkı

Temizlik ile dezenfeksiyon aynı işlemin iki adı değildir. Temizlik, yüzey veya sistemdeki istenmeyen birikimin uzaklaştırılmasıyla ilgilidir; dezenfeksiyon ise hedef mikroorganizmaların kontrolünü belirlenmiş koşullarda sağlamayı amaçlar. Bir yüzeyde görülen kirin giderilmesi, tek başına mikrobiyolojik uygunluğu göstermez. Ters yönde de bir dezenfeksiyon adımı uygulanmış olması, fiziksel birikimin veya sisteme kirlenme girişinin ortadan kalktığını kanıtlamaz. İşletme planı bu iki amacı ayırabildiğinde, hangi işlem için hangi sonuç beklendiği ve hangi doğrulamanın gerektiği daha açık hâle gelir.

İşlem sırası ve yöntemi, sistemin malzemesi, yapısı, birikimin niteliği ve hedef kontrol üzerinden belirlenir. Burada bütün depolara veya bütün cihazlara uygulanacak kimyasal, doz veya süre tarifi verilemez. Bir başka ürün için uygun olan yöntem, kurulu sistemin bileşenleriyle veya kullanım amacıyla uyumlu olmayabilir. Uygulanacak yöntem ilgili ürünün geçerli talimatına, onaylı iş planına ve yetkin değerlendirmeye dayanır. Özellikle farklı maddeleri birlikte kullanma düşüncesi, genel temizlik alışkanlıklarından türetilmez; belgesiz karışım veya bağlamından koparılmış miktar önerisi güvenilir bir işletme yöntemi değildir.

Dezenfeksiyonun etkisi yalnız işlemin adının kayda geçmesiyle gösterilemez. Hedef kontrolü sağlayacak koşulların oluştuğu ve korunduğu ortaya konmalıdır. 33. bölüm ve sonraki dezenfeksiyon bölümlerinde açıklanan koşul bağımlılığı, servis sonrasında da geçerlidir; oradaki ilkeler burada yeni bir evrensel reçeteye çevrilmez. Sistemin işlem sırasında hangi bölümünün kapsandığı, hangi yüzey veya hattın dışarıda kaldığı ve işlem sonrasında kullanım için neyin doğrulanacağı açıklanır. Bu bilgi olmadan “dezenfekte edildi” kaydı, incelemeyi tamamlamaktan çok yeni sorular doğurabilir.

İşlemin ardından sisteme yeniden kirlenme girebiliyorsa elde edilen sonuç kalıcı kabul edilemez. Sızdırmazlık sorunu, uygun olmayan bağlantı veya korunmamış bir açıklık varsa bunlar ayrıca giderilir. Öte yandan dış yapı düzeltilmiş olsa bile müdahale sırasında oluşmuş etkilerin değerlendirilmesi gerekir. Temizlik, dezenfeksiyon ve koruyucu bütünlüğün yeniden sağlanması bu nedenle birbirine bağlı işlerdir. İşletme bunları ayrı kutucuklar olarak işaretlese de son değerlendirmede aynı soruya döner: İlgili kullanım için güvenilir kontrol koşulları yeniden gösterilebildi mi?

43.3 Duruş sonrası yeniden devreye alma

Duruştan sonra yeniden çalıştırma, bütün cihazların elektriğini açıp suyun akmasını görmekle tamamlanmaz. Önce duruşun kapsamı anlaşılır: Hangi hatlar kullanıldı, hangi bölümler bekledi, bakım yapıldı mı, dış beslemede olay oldu mu? Sistem aynı adla yerinde dursa da çalışma koşulları değişmiş olabilir. Bina kullanım düzeni, bağlı ekipman ve önceki kayıtlar birlikte değerlendirilir. Açılış tarihi belli olduğunda gerekli inceleme ve işlemler için süre ayrılır; kullanıcılar geldikten sonra fark edilen eksik iş, normal işletmenin içine görünmeden bırakılmaz.

CDC’nin uzun kapanış veya azalan kullanım sonrası bina rehberi, borulardaki beklemiş suyun taze suyla yer değiştirmesini amaçlayan planlı akıtmayı ve su kullanan cihazların ayrıca değerlendirilmesini ele alır. Bina büyüklüğü ve basınç koşulları nedeniyle işlemin bölümler hâlinde yürütülmesi gerekebilir. Buz makineleri gibi cihazlar yalnız akıtmanın ötesinde kendi talimatlarına göre işlem gerektirebilir. Rehber, aerosol oluşumu ve sıcak su kaynaklı yanma gibi uygulama risklerini de dikkate alır. Buradan her bina için sabit bir akıtma süresi çıkarılamaz.

Yeniden devreye alma planı, ulaşılan sonucun nasıl değerlendirileceğini de içerir. Başlangıçta hangi noktaların ve hangi parametrelerin izleneceği, sistemin kullanımına ve belirlenen risklere göre seçilir. Suyun berraklaşması veya sıcaklığın hissedilmesi, bütün kalite sorularını kendiliğinden yanıtlamaz. Sahada hızlı izlenebilen koşullar ile gerektiğinde yapılacak doğrulama ayrı görevler üstlenir. Değerlendirme tamamlanmadan belirli bir özel kullanıma geçilmeyecekse bu sınır açık tutulur. Genel bina suyunun devreye alınması, sağlık tesisindeki özel su sisteminin ayrıca gereken kabulünü otomatik tamamlamaz.

Kademeli kullanımda yeniden devreye alınan alanlarla beklemeye devam eden alanlar kayıtta ayrılır. Bir kanadın açılması, bütün binanın aynı koşullarda incelendiği anlamına gelmez. Temsili bir tesiste yalnız kullanılan bölümlerin ölçümü tamamlandıysa, raporda kapsam bu şekilde belirtilir; kapalı kalan hatlar sonraki açılışın konusu olur. Açılıştan sonra da izleme sürer. Başlangıç kontrolleri, sistemin yeni kullanım düzeninde nasıl davrandığına ilişkin ilk dayanağı oluşturur; yeniden düşük kullanıma dönülmesi veya başka değişiklik olması planın tekrar değerlendirilmesini gerektirebilir.

43.4 Değişim ve servis sırasında kirlenmeyi önlemek

Bakım müdahalesi sistemi iyileştirmek için yapılır; fakat su yolunun açıldığı süre yeni bir kirlenme fırsatı da oluşturabilir. Bu yüzden işin hazırlığı, sökülecek parçanın ve etkilenecek hattın tanımlanmasıyla başlar. Hangi kullanımın nasıl korunacağı, işlem alanına kimlerin erişeceği ve sonrasında hangi kontrolün yapılacağı önceden bellidir. Uygulayıcı sadece parçayı değiştirmeye değil, suyla temas eden alanı işlem boyunca korumaya hazırlanır. Hijyenik çalışma, sonradan yapılacak bir işlemin bütün eksikleri gidereceği varsayımına bırakılmamalıdır.

Yeni parça takılmadan önce kimliği ve kullanılacağı yerle uyumu kontrol edilir. Parçanın suyla temas edecek yüzeylerinin korunması ve işe uygun araçlarla çalışılması, yönetim planının somut karşılıklarıdır. WHO’nun içme suyu işlerine ayrılmış ekipman yaklaşımı, başka işlerden taşınabilecek kirlenmenin önlenmesini destekler. Burada her malzeme için ayrı işlem tarif edilmez; ambalaj, saklama ve hazırlık koşulları ilgili talimatla birlikte değerlendirilir. Uygunluğu bilinmeyen bir parçanın yalnız ölçüsü uyduğu için takılması, bakımın tamamlanmış olduğunu göstermeye yetmez.

İşlem sırasında geçici bağlantı kuruluyorsa bunun etkisi özellikle görünür tutulur. Hatlar arası bağlantı, beklenmeyen akış yönü veya koruyucu bir düzenin geçici kaldırılması, mevcut su güvenliği değerlendirmesini değiştirebilir. Geçici olması, bu düzenin kontrol ihtiyacını azaltmaz. Yetkin ekip gerekli önlemi ve kullanım sınırını belirler; iş bitiminde geçici bağlantının kaldırıldığı veya kabul edilmiş son düzene dönüştüğü doğrulanır. Son durum çizimi ve bileşen kaydı buna göre güncellenir. Kullanımda kalmış ama dosyada bulunmayan bir geçici düzen, sonraki bakımda yeni bir belirsizlik yaratır.

Servisin kapanışında parçanın mekanik olarak yerine oturmasıyla işlem sonrası kullanım koşulu ayrı değerlendirilir. İşin türüne göre uygun temizlik, dezenfeksiyon, akıtma veya başka doğrulama gerekebilir; yöntem ve kapsam ilgili sistem için belirlenir. Hangi işlemin yapıldığı, hangi bölümün etkilendiği ve kullanımın hangi dayanakla açıldığı kayda girer. Dış hizmet sağlayıcı ayrıldıktan sonra işletmede kalan kontrol varsa açık iş olarak tutulur. Böylece cihazın yeniden çalışması, henüz yapılmamış doğrulamanın yerine geçmiş olmaz; sorumluluk teslim sırasında kaybolmaz.

43.5 İşlem sonrası doğrulama ve kayıt

İşlem sonrası doğrulamanın sorusu, yapılan işin adından çıkarılmalıdır. Bir bağlantı onarımı, sarf değişimi, kapsamlı temizlik ve uzun duruş sonrası açılış aynı doğrulama gereksinimini doğurmayabilir. İşin hangi kontrolü etkilediği belirlenerek gerekli gözlem, işletme ölçümü ve varsa analiz seçilir. Numunenin amacı ve temsil soruları için 13. bölüme başvurulur; burada yeni bir genel numune reçetesi kurulmaz. Sonucun hangi noktayı ve hangi çalışma anını gösterdiği, kullanım kararının sınırını belirler. Tek bir olumlu bulgu, incelenmemiş bütün sistemin onayı gibi genişletilmez.

İşlem kaydı ile sonuç kaydı birbirine bağlandığında bakımın etkinliği değerlendirilebilir. Başlangıç durumu, uygulanan yöntem, etkilenen bölüm, işlemden sonraki ölçümler ve açık kalan işler aynı olay kimliğiyle bulunabilmelidir. Bir test henüz sonuçlanmadıysa “uygun” hanesi önceden doldurulmaz. Kullanıma ilişkin geçici karar varsa bunun gerekçesi ve yetkilisi açıklanır. Yeni sonuç geldiğinde kararın değişip değişmediği ayrıca kaydedilir. Böylece dosya, gerçekte hangi bilgiyle ne zaman hareket edildiğini gösterir; sonradan öğrenilen bilgi geçmişte de biliniyormuş gibi sunulmaz.

Tablo 92, işlemin tamamlandığını değerlendirmek için birbirine bağlanabilecek kanıtları özetler. Bu tablo her tesis için zorunlu analiz listesi değildir; kapsam sistemin riskine ve uygulanan işe göre belirlenir. Özellikle bir ölçümün yapılmış olması ile sonucunun değerlendirilmiş olması ayrılır. Değerlendirme bir uygunsuzluk ortaya koyuyorsa gerekli düzeltme, yeniden doğrulama ve ilgili kullanım kararı izlenir. Açık işin kime verildiği ve ne zaman yeniden değerlendirileceği belli olmadan kayıt kapatılmaz. Belgelerin sayısından önce bu karar bağlantısı önemlidir.

İşlemden sonra uygun koşulların gösterilmesi, gelecekteki bakımı gereksiz kılmaz. İzleme düzeni devam eder ve beklenenin dışındaki değişimler yeni bilgi olarak değerlendirilir. Tekrarlayan bir hijyen sorunu ortaya çıktığında yalnız aynı işlemi yeniden yapmak yerine, önceki müdahalenin kapsamı ve sorunun kaynağı incelenir. Depo, ekipman, dağıtım ve kullanım koşulları arasındaki bağ yeniden ele alınabilir. Böylece hijyen yönetimi dönemsel bir temizlik olayı olmaktan çıkar; koruyucu yapının, yapılan müdahalenin ve sonuçlarının birlikte izlendiği sürekli bir işletme düzenine dönüşür.

Kaynak ilkelerinden geliştirilen özgün karar tablosudur; kaynak tablosu kopyalanmamıştır.