16. Su kapları

Şişelenmiş suların önemli bir bölümü plastik ambalajlarda sunulur. Bu nedenle suyun kaynağı kadar temas ettiği malzeme de önemlidir. Plastikler, küçük moleküllerin polimerleşmesiyle oluşur; üretimden kalan monomerler, kullanılan katkılar veya bozunma ürünleri belirli koşullarda suya geçebilir. Geçişin miktarı malzemeye, içeceğe, sıcaklığa ve temas süresine bağlıdır. ABD’de gıdayla temas eden malzemeleri düzenleyen kurum FDA’dır. Ambalajlarda kullanılan maddeler, kullanımına göre dolaylı gıda katkıları veya gıdayla temas eden maddeler kapsamında değerlendirilir; bu değerlendirmede gıdaya geçebilecek miktar da dikkate alınır.

Plastik üretiminde kullanılan maddelerin sağlık özellikleri birbirinden farklıdır. Bazılarının kanserle ilişkili tehlikeleri, bazılarının ise hormon sistemine müdahale edebilen etkileri araştırılmıştır. Endokrin bozucu denen maddeler, hormonları taklit edebilir veya hormonların normal işleyişini değiştirebilir. Hormonlar çok düşük derişimlerde etkili olduğundan, özellikle gelişimin hassas dönemlerindeki küçük değişiklikler önem taşıyabilir. Bununla birlikte bir maddenin böyle bir özelliği olmasıyla, belirli bir kaptan hangi miktarda alındığı ayrı sorulardır; sağlık etkisi maddeye, doza ve maruziyet dönemine bağlıdır.

Su kaplarında sık karşılaşılan iki plastik türü PET ve polikarbonattır. Birbirlerine benzeseler de aynı malzeme değildir ve aynı kimyasal kaygılarla değerlendirilmemelidir. Gündelik kullanımda gereksiz plastik tüketimini azaltmak, uygun olduğunda cam veya paslanmaz çeliğe yönelmek benimsenebilecek bir tercihtir. Bu tercihi bilinçli yapabilmek için önce bu iki malzemenin özelliklerine yakından bakalım.

PET veya PETE

PET ya da PETE, polietilen tereftalatın kısaltmasıdır. Şeffaf, hafif ve camı andıran görünümü sayesinde su ve meyve suyu dâhil birçok içeceğin ambalajında kullanılır. Adındaki “tereftalat”, PET şişelerin bazı başka plastiklerde kullanılan ortoftalat yumuşatıcıları içerdiği anlamına gelmez; PET üretiminde BPA da kullanılmaz. Bu nedenle PET ile polikarbonatın kimyasal geçiş sorunlarını birbirine karıştırmamak gerekir. PET’te tartışılan maddeler arasında antimon ve asetaldehit bulunur. Saklama süresi ve sıcaklık bazı maddelerin geçişini artırabildiğinden, şişeleri uzun süre sıcak depolarda, sıcak araçlarda veya doğrudan güneşte bırakmamak yerinde bir uygulamadır.

William Shotyk, Michael Krachler ve Bin Chen’in 2006 tarihli araştırması, PET üretiminde kullanılan antimonun suya iz miktarda geçebildiğini gösteren örneklerden biridir. Çalışmada Kanada’dan 15, Avrupa’dan 48 su markası incelenmiştir. Kanada’daki temiz bir yer altı suyunda başlangıçta litre başına yaklaşık 2,2 nanogram antimon bulunurken, PET şişede altı ay saklanan örnekte 566 nanogram ölçülmüştür. Almanya’daki bir şişeleme kaynağında başlangıç değeri 3,8 nanogram/litre iken, o suyun PET şişedeki karşılığında 359 nanogram/litre; üç aylık ek saklama sonrasında ise 626 nanogram/litre bildirilmiştir. Seyreltik suda bu büyüklükler yaklaşık olarak trilyonda parça, yani ppt ile de ifade edilir. Dolayısıyla burada söz konusu olan milyonluk değil, trilyonluk ölçekteki derişimlerdir.

Bu ölçümlerdeki antimon düzeyleri rehber değerlerin altında kalmıştır. Çalışmanın somut bulgusu, ambalajdan suya geçişin ölçülebilmesi ve saklama süresiyle artabilmesidir. Sağlık açısından yorum yapılırken ölçülen miktar ve toplam maruziyet birlikte değerlendirilir. Antimon örneği, ambalaj malzemesini ve saklama koşullarını su kalitesinin bir parçası olarak düşünmek için anlamlı bir gerekçe sunar.

Polikarbonat

Polikarbonat, sert ve saydam su kaplarında kullanılan bir başka plastik türüdür. Geri dönüşüm işaretleri içinde genellikle 7 numaralı “diğer” grubunda yer alır. Bu grup polikarbonatla birlikte başka plastikleri de kapsadığından, BPA içeriğini anlamak için malzeme adı ve üretici açıklaması birlikte okunmalıdır.

Polikarbonat kaplar sertlikleri, dayanıklılıkları ve yeniden kullanılabilmeleri nedeniyle tercih edilmiştir. Beş ABD galonluk, yani yaklaşık 19 litrelik büyük su kapları ile taşınabilir içme şişeleri tanıdık örneklerdir. Uzun ömür ve tat taşımama beklentisi bu tercihte rol oynamıştır. Buna karşılık BPA geçişi, malzemenin önemli tartışma konularından biridir. Case Western Reserve Üniversitesinden Patricia Hunt ve ekibinin 1998’de karşılaştığı beklenmedik laboratuvar olayı bu tartışmada dikkat çekicidir: deney farelerinde artan kromozomal anormallikler incelenirken, yanlışlıkla sert bir temizlik işlemine maruz kalmış polikarbonat kafes ve şişelerin hasar gördüğü anlaşılmıştır. Ardından yürütülen ve 2003’te yayımlanan deneyler, BPA maruziyeti ile fare yumurta hücrelerindeki mayoz bozuklukları arasındaki bağlantıyı araştırmıştır.

Ana Soto’nun da yer aldığı bir başka araştırma grubu, doğum öncesi ve emzirme döneminde BPA’ya maruz kalan sıçan yavrularında vücut ağırlığı değişiklikleri bildirmiştir. Beverly Rubin ve arkadaşlarının 2001 çalışması, BPA tartışmasının yalnız üremeyle değil, gelişim ve metabolizmayla da ilgili olduğunu gösteren örneklerdendir. Hücre çalışmalarında ise Krishnan ve arkadaşları, polikarbonat laboratuvar kaplarından açığa çıkan BPA’nın östrojene duyarlı insan meme kanseri hücrelerinde çoğalmayı uyarabildiğini 1993’te göstermiştir. Bu bulgular düşük doz etkilerine ilişkin araştırmaları beslemiştir; ancak hücre kabındaki derişim ile bir kişinin günlük BPA alımını doğrudan eşitlemek mümkün değildir.

BPA’nın sağlık üzerindeki etkileri

• Üreme ve gelişim: BPA’nın sperm üretimi, üreme organları, meme dokusu ve prostat gelişimi üzerindeki olası etkileri deneysel çalışmalarda incelenmiştir. Sonuçlar doza, maruziyet dönemine ve kullanılan modele göre değişebilir.
• Ergenlik ve hormon dengesi: Kızlarda erken meme gelişimi ve erkeklerde sperm sayısındaki değişimler, endokrin bozucu araştırmalarında ele alınan konulardır. Çok etkenli olan bu süreçlerde, belirli maddelere hangi dönemde ve ne miktarda maruz kalındığı incelenir.
• Kaptan suya geçiş: BPA içeren polikarbonatın aşınması, çizilmesi, yüksek sıcaklığa ve uygun olmayan temizlik maddelerine maruz kalması, BPA geçişini etkileyebilir. Kabın kullanım ve bakım koşulları bu nedenle malzeme seçimi kadar önemlidir.

Missouri Üniversitesi’nden Kembra Howdeshell ve arkadaşlarının 2003 tarihli çalışması, yeni ve kullanılmış polikarbonat hayvan kafeslerinden oda sıcaklığındaki suya BPA geçişini incelemiştir. Özellikle eskimiş ve görünür biçimde yıpranmış kafeslerde daha yüksek geçiş görülmüştür. Oda sıcaklığında da ölçülebilen bu geçiş, malzemenin yaşı ve geçmiş kullanım koşullarının önemini ortaya koyar.

Biberonlarda kullanım: BPA içeren polikarbonat biberonlardan uzaklaşılması, sağlık kaygılarının tüketici tercihlerine ve ürün geliştirmeye nasıl yansıdığına örnektir. ABD’de FDA, üreticilerin bu kullanımları terk etmesi üzerine 2012’de polikarbonatın biberon ve alıştırma bardaklarındaki kullanım iznini düzenlemelerden kaldırmıştır. Kararın hukuki dayanağı, bu kullanım alanlarının bırakılmış olmasıdır.

Epoksi

Metal bir şişenin iç yüzeyinde kullanılan kaplama da suyla temas eder. Özellikle alüminyum şişelerde görülen epoksi astarlar, metal ile içecek arasında koruyucu bir tabaka oluşturur; fakat bazı epoksi reçineler BPA temelinde üretilir. Bu nedenle metal gövde, iç yüzeyin de mutlaka BPA’dan bağımsız olduğu anlamına gelmez. Hafif, ekstrüde alüminyumdan yapılan SIGG şişeleri uzun süre yeniden kullanılabilir bir alternatif olarak öne çıkmıştı. Şirketin eski kaplamalarından BPA geçmediğine ilişkin güvence vermesi, sonraki açıklamalarla birlikte tartışılmıştır.

SIGG’nin 2009’da yaptığı açıklamada, Ağustos 2008’den önce üretilmiş şişelerin eski kaplamasında BPA bulunduğu kabul edildi. BPA içermeyen EcoCare kaplama ise Ağustos 2008’de kullanılmaya başlanmıştı. Dolayısıyla yeni kaplamanın başlangıcı ile kamuoyuna yapılan açıklamanın tarihi farklıdır. Tartışmanın önemli bir yanı da şeffaflıktı: “BPA sızdırmaz” beyanıyla “BPA içermez” ifadesini aynı anlama gelen güvenceler gibi okuyan kullanıcılar, aradaki farkı sonradan öğrenmişti.

Bu örnek, bir su kabını değerlendirirken gövde malzemesinin yanında iç kaplamayı da sormanın önemini gösterir. “BPA içermez” ifadesi belirli bir madde hakkında bilgi verir; kaplamanın bütün kullanım özelliklerini tek başına açıklamaz. Ürünün içme suyuna uygunluğu, sıcaklık sınırları ve bakım talimatı birlikte değerlendirilmelidir.

Paslanmaz çelik

Paslanmaz çelik su şişelerinin hafif ve dayanıklı modelleri, taşınabilir olmaları ve uzun süre tekrar kullanılabilmeleriyle öne çıkar. Uygun tasarlanmış modeller sıcak veya soğuk içecekler için kullanılabilir; sıcaklığı koruma özelliği ise şişenin yalıtımlı olup olmamasına bağlıdır. Gıdayla temasa uygun çelik, plastik tüketimini azaltmak isteyenler için güçlü bir seçenektir. Malzeme kalitesi, kullanım amacı ve bakım koşulları birlikte önem taşır. Klean Kanteen, gıda temasına uygun 18/8 paslanmaz çelikten şişeler sunan markalardan biridir.