8. Biyolojik kirleticiler

Biyolojik kirleticiler, suyla taşınarak hastalığa yol açabilen bakteri, virüs ve protozoonları kapsar. Bunların davranışları farklı olduğundan, her gruba karşı aynı arıtma işleminin aynı korumayı sağlaması beklenmez.

Bakteriler

Hastalık yapıcı bakteriler dizanteri, gastroenterit, tifo ve kolera gibi hastalıklara yol açabilir. Hepatit A ise bakteriden değil bir virüsten kaynaklanır. Suda E. coli aranması, insan veya hayvan dışkısından kaynaklanan kirlenmeyi değerlendirmede kullanılan önemli bir göstergedir.

Kirlenme riski

Houston Chronicle’ın “Tap Water at Risk” incelemesine atıf yapan Denver Health bilgilendirmesinde, 1994–1995 döneminde ABD’de 3.641 su sisteminin dışkı kaynaklı bakteri kirliliği nedeniyle federal sağlık standartlarını ihlal ettiği aktarılır. Bu sayı, belirli bir döneme ait tarihsel bir örnektir.

Bakterilere karşı arıtma

• Kimyasal oksidasyon ve dezenfeksiyon: Klorlama ve ozonlama, uygun doz ve temas süresi sağlandığında bakterileri etkisizleştirmede kullanılan yöntemlerdir. Bulanıklık ve suyun dezenfektan talebi, sürecin başarısını etkiler.
• Ters ozmoz: Sağlam bir membran bakterilerin geçişini büyük ölçüde sınırlar. Bununla birlikte bağlantı kaçakları, membran hasarı ve arıtma sonrası depoda çoğalma, cihazın bütün olarak değerlendirilmesini gerektirir. Yalnız yüzde 99 gibi bir oran, işletme güvenliğinin yerine geçmez.

Virüsler

İnsan dışkısıyla suya ulaşabilen virüsler çok çeşitlidir. Enterovirüslerin tek başına yüzden fazla serotipi tanımlanmıştır; bütün enterik virüsler aynı hastalığı oluşturmaz. Su güvenliğinde önem taşıyan başlıca gruplar şunlardır:

• Enterovirüsler: Çocuk felci (polio), aseptik menenjit ve ensefalit gibi farklı tablolara yol açabilen üyeler içerir.
• Reovirüsler: Solunum ve sindirim sisteminden izole edilebilir. İnsanlardaki enfeksiyonları sıklıkla belirti vermeden veya hafif seyretmekle birlikte, grubun üyeleri farklı klinik özellikler gösterebilir.
• Rotavirüsler: Özellikle küçük çocuklarda gastroenterit ve ciddi sıvı kaybına yol açabilir.
• Adenovirüsler: Bazı tipleri solunum yolu hastalıklarıyla, enterik tipleri ise gastroenteritle ilişkilidir.
• Hepatit A virüsü: Karaciğerde enfeksiyona, yani hepatit A’ya yol açar.
• Norovirüsler: Norwalk benzeri virüsler olarak da bilinen bu grup, gastroenterit salgınlarının önemli nedenlerindendir.
• İzleme: Rutin su kontrolünde her virüs doğrudan aranmaz; dışkı kirlenmesi göstergeleri ve arıtma süreçleri birlikte izlenir. Koliform veya E. coli sonucunun uygun olması, her koşulda bütün virüslerin bulunmadığını tek başına kanıtlamaz.
• Oksidasyon ve dezenfeksiyon: Virüslerin etkisizleştirilmesi için uygun dezenfektan dozu ve temas süresi sağlanmalıdır. Virüs türlerinin dirençleri farklıdır.
• Klorlama ve karbon: Klorlama sonrasında aktif karbon, tat ve koku gibi sorunları azaltmak için kullanılabilir. Karbonun bu görevi, tek başına güvenilir bir virüs giderim engeli oluşturduğu anlamına gelmez.
• Ozon ve iyot: Ozon, tesislerde kullanılan güçlü oksidanlardan biridir. İyot bazı kısa süreli acil su uygulamalarında kullanılabilir; sürekli ev içi kullanım için uygunluğu ve hassas gruplar ayrıca değerlendirilmelidir.
• Ultraviyole ve damıtma: Uygun UV dozu virüsleri inaktive eder; UV onları fiziksel olarak sudan ayırmaz. Damıtma da doğru işletilen bir sistemde mikrobiyolojik koruma sağlayabilir. Her iki yöntemde arıtma sonrası suyun yeniden kirlenmesi önlenmelidir.

Protozoonlar

Cryptosporidium ve Giardia, suyla bulaşabilen tek hücreli parazitlerdir. Çevrede taşınan dayanıklı biçimleri koruyucu duvarlarla çevrilidir: Giardia kist, Cryptosporidium ise ookist oluşturur. Özellikle Cryptosporidium ookistleri, içme suyu arıtımında uygulanan olağan klorlamaya oldukça dirençlidir.

• Belirtiler: İshal, bulantı, karın krampları ve bazı olgularda ateş görülebilir. Enfeksiyon, bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde daha ağır ve uzun süreli olabilir; yaşamı tehdit edebilir.

Protozoonlara karşı arıtma

• Filtrasyon: Kist ve ookistlerin tutulmasında gözenek yapısı, filtre bütünlüğü ve doğrulanmış performans önemlidir.
• Gözenek derecesi: 0,5 µm gibi bir değer değerlendirilirken bunun nominal mi, mutlak mı olduğu bilinmelidir. CDC, kist azaltımı için mutlak gözenek boyutu 1 µm veya daha küçük olan ya da ilgili kist azaltım belgelendirmesini taşıyan filtrelere dikkat çeker.

Biyolojik güvenlik, kaynağın korunması, uygun filtrasyon ve dezenfeksiyon, güvenli depolama ve düzenli bakımın birlikte çalışmasına dayanır. Bakteri, virüs ve protozoonların farklı özellikleri bilinirse, seçilen yöntemlerin koruma sınırları da daha açık anlaşılır.