17. Mineral katkısını gerçek miktarıyla hesaplamak

Günlük mineral katkısı, sudaki konsantrasyonun tüketilen hacimle çarpılmasıyla hesaplanır. Konsantrasyon rapordan öğrenilebilir; tüketilen miktar kişiye bağlıdır. Su dahil bütün besin kaynaklarının toplamı ise bu ikisinden daha geniş bir büyüklüktür. Bir litredeki mineral miktarını günlük toplam alım yerine koymak, bu ayrımı kaybettirir.

Roycera örneğinde kalsiyum ve magnezyumun birlikte anılması, ikisinin aynı miktarda eklendiği izlenimini yaratmamalıdır. İki testte de sayılar birbirinden farklıdır. Aşağıdaki günlük miktarlar rapor değerlerinden yapılmış aritmetik hesaplardır; gerçek tüketim veya sağlık etkisi ölçümü değildir.

Bir litreden günlük miktara

Hesap kuralı, konsantrasyonu içilen hacimle çarpmaktır. mg/L ile ifade edilmiş bir değer L/gün ile çarpıldığında mg/gün bulunur. Litre birimleri birbirini götürür. Örneğin 6,297 mg/L magnezyum içeren sudan varsayımsal olarak 2 litre tüketildiğinde 12,594 mg magnezyum alınır. Bunun için 6297 sayısını doğrudan 2 ile çarpıp miligram yazmak bin katlık hata üretirdi.

Örnek hesap 1. Birinci rapordaki Roycera çıkışı için 6,297 mg/L × 2 L/gün = 12,594 mg/gün magnezyum. Aynı örneğin kalsiyumu için 0,495 mg/L × 2 L/gün = 0,990 mg/gün kalsiyum. Bu iki sonuç aynı hacme aittir; mineral adını değiştirerek aynı katkıdan söz edilemez. [P01]

Burada 2 litreyi hesabın kolay izlenebilmesi için seçtim. Herkes için önerilen içme hacmi olarak kullanılmaz. Bir kişinin farklı kaynaklardan aldığı su miktarı, ihtiyaçları ve varsa sıvı kısıtlaması bu örnekten belirlenemez. Hesap yöntemi, kişinin gerçekten tükettiği hacim bilindiğinde aynı şekilde uygulanabilir.

İki rapor değerinden farklı tüketim hacimleri için hesaplanan mineral miktarları

Tablo yalnız hacim çarpımıdır. Raporlarda yazan basamaklar işlemin izlenebilmesi için korunmuştur; bu kadar çok ondalık, günlük tüketimin veya biyolojik yanıtın bu hassasiyetle bilindiği anlamına gelmez. Okur kararında 9,466 mg ile yaklaşık 9,5 mg arasında pratik bir fark oluşmayabilir. Kaydın kesin basamaklarıyla yorumun gereken hassasiyeti ayrı tutulabilir. [P01, P02]

Toplam miktar ile eklenen miktar

Birinci raporda cihaz çıkışı ile Roycera çıkışı birlikte bulunduğundan iki numune arasındaki fark hesaplanabilir. Magnezyum için 6,297 − 0,06082 = 6,23618 mg/L elde edilir. Varsayımsal 2 litre tüketimde bu fark 12,47236 mg/gündür. Çıkış suyundaki toplam 12,594 mg/gün ise bunun biraz üzerindedir; çünkü cihaz çıkışı numunesinde de az miktarda magnezyum bulunmaktadır.

Kalsiyum için aynı fark 0,495 − 0,289 = 0,206 mg/L’dir. İki litre üzerinden hesaplanan fark 0,412 mg/gündür. Çıkıştaki toplam kalsiyum 0,990 mg/gün olsa da bunun tamamını filtreye atfetmek, cihaz çıkışındaki mevcut 0,578 mg/günü yok sayar. Bu ayrım özellikle daha yüksek başlangıç mineral içeriğinde çok daha önemli hale gelebilir.

Örnek hesap 2. Çıkıştaki bir mineral 10 mg/L, aynı koşullardaki girişte 8 mg/L olsaydı, toplam 10 mg/L ile net artış 2 mg/L ayrı büyüklükler olurdu. Çıkış değerinin tamamını “filtrenin eklediği” miktar olarak yazmak artışı beş kat büyük göstermiş olurdu. Bu sayılar yöntemi açıklayan temsili örnektir; Roycera için yeni ölçüm değildir.

İkinci Roycera raporunda eşleştirilmiş bir giriş sonucu bulunmadığı için aynı fark hesabı yapılamaz. İlk testin cihaz çıkışını alıp ikinci testin giriş suyu yerine koymak da uygun değildir. Raporların farklı tarihlerde hazırlanmış olması ve çalışma koşullarının aynı tutulduğunun gösterilmemesi bu aritmetiği bir performans ölçümü olmaktan çıkarır. Hesap yapılabilmesi, kullanılan girdilerin birbirine uygun olduğu anlamına gelmez.

Yüzde artışın neden tek başına yeterli olmadığı

Birinci raporda magnezyum konsantrasyonu cihaz çıkışına göre yaklaşık 104 katına çıkmıştır. Bu ifade matematiksel olarak dikkat çekicidir; başlangıç değerinin çok küçük olduğu da hemen söylenmelidir. Mutlak sonuç litre başına 6,297 mg’dır. Aynı büyümeyi yalnız kat oranıyla sunmak, okurun günlük miktarı olduğundan büyük algılamasına yol açabilir.

Bu sorun bir ürüne özgü değildir. Temsili bir suyun bir maddesi 0,001’den 0,1 mg/L’ye yükselirse yüz kat artış oluşur. Başka bir su 10’dan 20 mg/L’ye yükselirse yalnız iki kat artar. İkinci değişimde eklenen mutlak miktar çok daha büyüktür. Kat oranı başlangıca göre değişimi, mg/L ise hacim başına miktarı anlatır; her biri farklı soruyu yanıtlar.

Bu nedenle mineral ekleyen bir su arıtma cihazının değerlendirmesinde hem giriş hem çıkış konsantrasyonu, mümkünse kullanım boyunca değişim ve tüketim üzerinden miktar bulunmalıdır. “Yüzde kaç arttı” sorusu yardımcıdır. “Ne kadar alıyorum” sorusunun yerine geçmez. Roycera katkısını belirgin veya sınırlı olarak tanımlarken bu mutlak miktarları esas alıyorum.

Beslenme ölçeğinde büyüklük

NIH’nin yetişkin referanslarında kalsiyum için birçok yetişkin grubunda günlük 1000 mg; magnezyum için yaş ve cinsiyete göre yaklaşık 310–420 mg değerleri bulunur. Bunlar burada yalnız miktarın büyüklüğünü karşılaştırmak için kullanılır; her bireyin kişisel hedefi veya mineral eksikliği tanısı değildir. [N05, N06]

Birinci rapordaki çıkış suyundan varsayımsal 2 litre içildiğinde hesaplanan 0,990 mg kalsiyum, 1000 mg’lık karşılaştırma değerinin yaklaşık yüzde 0,10’udur. İkinci rapor için 2,4194 mg kalsiyum yaklaşık yüzde 0,24’e karşılık gelir. Bu örneklerde kalsiyum bulunması gerçektir; toplam gereksinimin büyük bölümünü sağladığı iddiası ise sayılarla uyuşmaz.

Magnezyum için birinci rapordaki 12,594 mg, 310–420 mg aralığındaki karşılaştırma değerlerinin yaklaşık yüzde 3,0–4,1’idir. İkinci rapordaki 9,466 mg için karşılık yaklaşık yüzde 2,3–3,1’dir. Bu pay kalsiyumun payından daha yüksektir. Yine de bunu bütün günlük magnezyum gereksinimini karşılayan bir kaynak gibi sunmak doğru değildir.

Bu yüzdeler, kişinin aynı miktarda fayda göreceği anlamına gelmez. Referans alımın yüzde 4’ünü sudan almak diz ağrısında yüzde 4 azalma ya da hastalık riskinde yüzde 4 değişim demek değildir. Beslenme miktarıyla klinik etki arasında böyle doğrusal bir dönüşüm kuralı bulunmaz. Hesabın yararı, miktarın ölçeğini görünür kılmasıdır.

Şebeke suyuyla karşılaştırma nasıl kullanılmalı

Birinci rapordaki şebeke örneği üzerinden aynı 2 litre varsayımı yapıldığında kalsiyum 93,554 mg/gün, magnezyum 13,822 mg/gün hesaplanır. Roycera çıkışında magnezyum bu örneğe yakınken kalsiyum aynı düzeye dönmemiştir. Bu gözlem, yeniden minerallendirmenin her minerali aynı oranda geri getirmediğini sayısal olarak gösterir. [P01]

Ancak bu karşılaştırma, yalnız mineral miktarına bakarak şebeke suyunun bütün yönlerden daha iyi ya da daha kötü olduğuna karar vermek için yeterli değildir. Suyun içilebilirliği, cihazın hangi amaçla kullanıldığı ve başka parametrelerin durumu ayrı sorulardır. Bir örneğin kalsiyum içeriği yüksek diye ölçülmemiş kimyasal veya mikrobiyolojik özellikleri hakkında hüküm verilemez.

Ayrıca burada ölçülen şebeke suyu, bütün İstanbul’u, Türkiye’yi veya bütün yılları temsil etmez. Numune adı Pendik Yayalar şebeke suyudur. Başka bir evin suyu daha düşük veya yüksek mineral içerebilir. Bu nedenle cihazdan kaynaklanan mineral değişiminin büyüklüğü başka bir evde yeniden ölçülmeden aynı kabul edilmemelidir.

Ölçülebilir magnezyum katkısı, böyle bir özellik arayan kullanıcı için anlamlı olabilir. Aynı bulguyu kalsiyum takviyesinin yerine geçirmek veya diz hastalığına karşı güvence saymak başka bir iddiadır. Ürün açıklaması, raporun desteklediği katkıyla sınırlı kalmalıdır.

Kullanım boyunca toplam katkı neden tek ölçümden bilinmez

Bir çıkış numunesinde ölçülen 6,297 mg/L magnezyumu kartuşun toplam kapasitesiyle çarpıp kullanım ömrü boyunca filtre tarafından eklenen miktar olarak sunmak uygun olmaz. Bu hesap için girişte zaten bulunan magnezyum ayrılmalı ve giriş–çıkış farkının geçen su hacmi boyunca nasıl değiştiği ölçülmelidir. İki rapor bu süreklilik verisini veya filtrenin örnek alındığındaki kullanım yaşını vermemektedir. [P01, P02]

Örnek hesap 3. Tamamen temsili bir kartuş ilk 500 litrede ortalama 8 mg/L, sonraki 500 litrede 5 mg/L, son 500 litrede 2 mg/L ekleme yapmış olsun. Üç dönemin her biri aynı hacimdeyse toplam eklenen miktar 4000 + 2500 + 1000 = 7500 mg, bütün kullanımın hacim ağırlıklı ortalaması 5 mg/L olur. Başlangıç değerini 1500 litreyle çarpmak 12 000 mg verir ve gerçek senaryo toplamını aşar. Bu örnek Roycera’nın performans eğrisini temsil etmez; neden zamana bağlı veri gerektiğini gösterir.

Kullanım boyunca katkıyı değerlendirirken takvim süresini, işlenen su hacmini ve işletme koşullarını birlikte görmek isterim. Bekleyen ve yoğun kullanılan kartuşların geçmişi farklıdır. Başlangıçtan ömür sonuna kadar tekrarlanan ölçümler, tek numunenin gösteremediği değişimi ortaya koyar.