Önsöz ve okuma rehberi

Bir bardak suyu değerlendirmek için çoğu zaman birkaç sayı önümüze konur: pH, sertlik, toplam çözünmüş madde, kalsiyum, magnezyum. Sonra bu sayılardan çok daha büyük sonuçlara geçilir. Bir su “en sağlıklı” ilan edilir; bir başka su bütün hastalıkların nedeni gibi gösterilir. Aradaki hesap ve kanıt basamakları ise çoğu kez görünmez kalır.

Bu kitabı o basamakları görünür kılmak için yazdım. Amacım bir su türünü, arıtma yöntemini veya ürünü koşulsuz savunmak değil; hangi sorunun hangi bilgiyle cevaplanabileceğini açık biçimde ortaya koymaktır. Suyun mineral bileşimi önemlidir. Ancak bu önem, ölçülmeyen yararlar vaat etmek veya tek bir sayıdan korku üretmek için gerekçe değildir.

Bir mineralin insan vücudunda gerekli olması, o minerali içeren her ürünün belirli bir hastalığı önlediğini göstermez. Suda bir mineralin azalması da kişinin toplam alımının aynı oranda düştüğünü göstermez. Bu iki cümlenin arasındaki fark, kitap boyunca korunmaya çalışılan temel ayrımdır: bileşim, alım, emilim ve sağlık sonucu aynı şey değildir.

Okurun karşısına yalnız genel ifadeler çıkarmak istemedim. Bir suyun günlük beslenmeye katkısı hesaplanabiliyorsa hesabı girdileri ve birimleriyle gösterdim. Bir arıtma işlemi başka bir iyonu artırıyorsa bu değişimi ayrıca ele aldım. Araştırmalar farklı sonuçlar bildiriyorsa tek bir sonucu seçip diğerlerini dışarıda bırakmak yerine, neyin karşılaştırıldığını ve hangi sınırlamaların bulunduğunu açıklamaya çalıştım.

Bu yaklaşım her soruya tek sözcüklü cevap vermeyi sağlamaz. Buna karşılık belirsizliğin nerede başladığını netleştirir. “Bilmiyoruz” demek ile “hiçbir şey bilmiyoruz” demek aynı değildir. Bir işlemin mineral katkısını kesin olarak hesaplayabilir, fakat bu katkının belirli bir kişide hastalık riskini ne kadar değiştireceğini henüz belirleyemeyebiliriz. Bilimsel açıklık, bu iki düzeyi birbirine karıştırmamaktır.

Kitap temel kavramlarla başlar; minerallerin vücuttaki görevlerine, sağlık araştırmalarına ve yaşam dönemlerine ilerler. Ardından düşük mineralli su, ters ozmoz, yumuşatma, yeniden mineralizasyon ve mineral filtreleri ele alınır. Son kısımda numune alma, değişen tüketim alışkanlıkları, saha performansı, kullanım ömrü, şebeke değişimleri ve mutfaktaki mineral dengesi için uygulamalı değerlendirmeler bulunur.

Hesapların bir bölümünde temsili sayılar kullandım. Bu örneklerin gerçek bir kişinin, su kaynağının veya ürünün sonucu olmadığını özellikle belirttim. Bir hesabın anlaşılması için kurulan model ile bir laboratuvarda elde edilmiş veri arasındaki sınır korunmalıdır. Aynı nedenle, kaynakların desteklemediği kişisel deneyim veya saha gözlemi anlatıları kurmadım.

Bu kitabın sonunda okurun elinde tek bir “ideal su” reçetesi bulunmasını beklemiyorum. Daha sağlam bir şey bulunmasını istiyorum: bir iddiaya doğru soruları yöneltebilme, analizdeki birimi anlayabilme, günlük katkıyı hesaplayabilme ve bir araştırmanın sonucunu sınırlarıyla okuyabilme becerisi. Suyu anlamak, sayıları ezberlemekten önce onların neyi anlattığını ve neyi anlatmadığını öğrenmektir.

Galip Arduç

Bu kitabı kullanırken

Kitap baştan sona okunabilir; belirli bir soruya cevap ararken bölüm başlıklarından ve dizinden de yararlanılabilir. İlk altı bölüm, sonraki değerlendirmelerin temelini oluşturur. Özellikle derişim–alım ayrımı, biyoyararlanım ve sağlık iddiasının nasıl sınanacağı, teknik ayrıntıya geçmeden anlaşılması gereken kavramlardır.

Kalsiyum, magnezyum ve diğer mineraller için ilgili mineral bölümünden başlanabilir. Kemik ve eklem konuları 13., kalp-damar bulguları 14., kan basıncı 15., böbrek taşı 16. bölümde ele alınır. Böbrek hastalığı ve özel yaşam dönemlerinde genel bilgilerin neden bireysel değerlendirmeyle birleştirilmesi gerektiği sonraki bölümlerde açıklanır.

Ev tipi arıtmayı değerlendiren okur için 24–30. bölümler birbiriyle bağlantılıdır. Düşük mineralli su tartışması, mineralin hangi işlemle değiştiğinden bağımsız okunmamalıdır. Ters ozmoz, yumuşatma ve yeniden mineralizasyon farklı işlemlerdir. Analiz raporu ile cihazın çalışma koşullarını birlikte değerlendirmek isteyenler, 33–37. bölümlerdeki uygulamalı hesaplardan yararlanabilir.

Temsili örnekler bir kavramı açıklamak için kurulmuştur. Bu örneklerde seçilen tüketim hacmi, günlük içme miktarı önerisi değildir. Benzer biçimde bir tasarım örneğindeki mineral hedefi veya değerlendirme eşiği, ayrıca belirtilmedikçe yasal sınır veya sağlık önerisi olarak alınmamalıdır. Gerçek araştırma bulgularında ise çalışmanın yılı, kişi grubu, sonuç türü ve önemli sınırı metinde gösterilir.

Formüllerde birimler hesabın parçasıdır. mg/L ile mg/gün, element olarak kalsiyum ile kalsiyum karbonat eşdeğeri, nitrat ile nitrat-azotu birbirinin yerine yazılmaz. Bir sonuç beklenmedik görünüyorsa önce kullanılan birimler ve hangi büyüklüklerin karşılaştırıldığı kontrol edilmelidir. İlgili örneklerde ara işlemler, hesabın yeniden yapılabilmesi için verilmiştir.

Metindeki numaralı atıflar kitabın sonundaki tek kaynakçaya gider. Atıf yanında sayfa veya bölüm bilgisi varsa bu bilgi ilgili kaynaktaki konumu belirtir. Bir kaynağın yayın yılıyla belirli bir değerlendirmenin yapıldığı yıl aynı olmayabilir. Örneğin güncel bir rehber, daha eski tarihte değerlendirilmiş bir başlığı koruyabilir; yalnız kapak yılına bakılarak bütün bulguların o yıl üretildiği düşünülmemelidir.

Terimler sözlüğü kısa tanımları ve ilgili bölüm yönlendirmelerini içerir. Dizin, her kelimenin bütün geçtiği yerleri sayan bir liste değil, konunun anlamlı biçimde işlendiği bölümlere ulaşmayı sağlayan seçilmiş konu dizinidir. Şekil ve tablo listeleri de doğrudan ilgili öğeye geçiş için kullanılabilir.

Bu kitap kişisel tanı ve tedavi kılavuzu değildir. Özellikle böbrek hastalığı, kalp yetmezliği, belirli ilaçlar, gebelik veya bebek beslenmesi gibi durumlarda sıvı ve mineral kararları kişisel sağlık planıyla birlikte değerlendirilir. Bir laboratuvar bulgusu, belirti veya tedavi kararı yalnız su etiketi üzerinden yorumlanmamalıdır.