BÖLÜM 40 / 45 · 1. Baskı (2026)
39. Çelişen araştırmaları birlikte değerlendirmek
Bilimsel araştırmaların aynı soruya her zaman aynı cevabı vermemesi olağandır. Ancak su ve mineral tartışmalarında bu durum iki yanlış sonuca sıkça dönüştürülür: yalnız istenen sonucu veren çalışma seçilir veya çalışmalar farklı olduğu için bütün bilgi değersiz sayılır. İkisi de doğru değildir. Önce gerçekten aynı sorunun sorulup sorulmadığı, aynı maruziyetin ölçülüp ölçülmediği ve aynı sağlık sonucunun incelenip incelenmediği belirlenmelidir.
Bir araştırma suyun toplam sertliğini, başka biri magnezyum derişimini, bir diğeri günlük toplam magnezyum alımını değerlendirebilir. Bunlar ilişkili fakat aynı olmayan büyüklüklerdir. Benzer şekilde hastalığın ortaya çıkışı, hastalıktan ölüm ve bir biyobelirteçte değişim farklı sonlanımlardır. Çelişkiyi açıklamak için önce bu tanımlar eşitlenmelidir. Epidemiyolojik ilişkilerin nedensel yorumuna ilişkin temel ayrımlar WHO'nun su mineralleri değerlendirmesinde de ayrı bir bölüm olarak ele alınmıştır.
İlk karşılaştırma: Hangi kişi, hangi su, hangi sonuç?
Bir araştırmanın sonuç cümlesini değerlendirmeden önce dört bilgi yazılabilir: katılımcı grubu, maruziyet veya müdahale, karşılaştırıcı ve ölçülen sonuç. Buna izlem süresi eklendiğinde çalışma sorusunun sınırları belirginleşir. Bu bilgilerden biri değişiyorsa iki çalışmanın aynı sonuca ulaşması zorunlu değildir.
Örneğin menopoz sonrası kadınlarda inme insidansını inceleyen bir çalışma ile bütün yetişkin nüfusta akut miyokart enfarktüsünden ölümü inceleyen çalışma aynı soruyu cevaplamaz. İlkinde hastalığın ortaya çıkışı, ikincisinde ölüm sonucu vardır. Ölüm, hastalığın oluşmasının yanında tanı ve bakım koşullarıyla da ilişkili olabilir. Bu ayrım sonuçların neden farklı göründüğünü açıklayan olasılıklardan biridir; belirli bir çalışmadaki farkın nedeni olduğu ayrıca gösterilmelidir.
Suyun ölçümü de karşılaştırılır. Konut adresine bağlanan şebeke analizleri, kişinin içtiği her suyu doğrudan ölçmüş olmaz. Bireysel tüketim kaydı içeren bir çalışma ise kayıt hataları ve alışılmış tüketimi temsil etme sorunları taşıyabilir. Bir yöntem diğerini bütünüyle geçersiz kılmaz; farklı belirsizlikler oluşturur.
Üç kohortun sorduğu sorular
Danimarka'da 2005–2016 dönemini kapsayan, 30 yaş ve üzerindeki 4.274.132 kişiyi içeren kohortta su magnezyumu konut kayıtlarıyla su izleme verilerinin eşleştirilmesi üzerinden değerlendirildi. En düşük ve en yüksek magnezyum grupları karşılaştırıldığında akut miyokart enfarktüsünden ölüm için ilişki, toplam kalp-damar ölümü ve inme ölümündekinden farklı yöndeydi. Bu çalışma B014'te sonuç türlerinin ayrılması için kullanılmıştır.
İsveç'te 26.733 kadının değerlendirildiği kohortta daha yüksek kalsiyum ve magnezyumlu su, iskemik ve hemorajik inme için daha düşük riskle ilişkili bulundu; miyokart enfarktüsü sonucu aynı kesinlikte değildi. Hollanda'daki çalışmada ise su sertliği, kalsiyum veya magnezyumla iskemik kalp hastalığı ve inme ölümleri arasında genel olarak anlamlı bir ilişki gösterilmedi.
| Çalışma | Başlıca araştırma düzeyi | Tek cümleye indirgenmemesi gereken nokta |
|---|---|---|
| Danimarka, 2022 | Su magnezyumu ve farklı ölüm sonuçları | Sonlanımların yönü aynı değil |
| İsveç, 2022 | Kadınlarda enfarktüs ve inme insidansı | İnme ile enfarktüs aynı sonuç değil |
| Hollanda, 2010 | Sertlik ve minerallerle ölüm ilişkisi | Genel sonuç ve alt gruplar ayrı |
Bu tablo bir meta-analiz değildir; çalışma sorularının farklılığını gösterir. Verilen araştırmaların bütün yöntem ayrıntılarını veya bütün sonuçlarını bir puana dönüştürmez. Birinin olumlu, diğerinin anlamsız olması, tek başına hangi çalışmanın “doğru” olduğuna karar verdirmez. Maruziyet aralığı, karşılaştırıcı, beslenme, modelleme ve ölçüm hataları birlikte incelenmelidir.
Aynı çalışmada farklı yönler nasıl mümkün olur?
Danimarka çalışmasında en düşük magnezyum grubu en yüksek grupla karşılaştırıldığında akut miyokart enfarktüsü ölümünün insidans hız oranı 1,22, toplam kalp-damar ölümünün oranı 0,96 olarak bildirildi. Bu iki sayı aynı sonlanıma ait olmadığı için matematiksel olarak çelişmek zorunda değildir.
Yalnız mantığı açıklayan temsili bir örnekte, karşılaştırma grubunda 50 enfarktüs ölümü ve 50 diğer kalp-damar ölümü, toplam 100 olay olsun. Diğer grupta enfarktüs olayları 61'e çıkarken diğer olaylar 35'e düşerse toplam 96 olur. Enfarktüs bileşeni yüzde 22 artmış, toplam yüzde 4 azalmıştır. Bu sayılar gerçek araştırmanın olay dağılımı değildir; farklı alt sonuçların toplamı farklı yönde etkileyebileceğini gösterir.
Bu nedenle bir araştırmanın en dikkat çekici alt sonucunu bütün hastalık grubunun sonucu gibi anlatmak yanlıştır. Bunun tersi de yanlıştır: toplamda küçük bir fark bulunması, bütün alt sonuçlarda aynı derecede küçük veya aynı yönlü ilişki bulunduğunu göstermez. Önceden belirlenen birincil sonlanım ve alt sonuçların rolü birlikte okunmalıdır.
Oranın yönünü değiştirmek
Bir oran hangi grubun hangisine bölündüğüne bağlıdır. Düşük magnezyum grubunun yüksek gruba göre insidans hız oranı 1,22 ise ters karşılaştırma 1/1,22 = yaklaşık 0,82'dir. Aynı karşılaştırmayı ters yönden anlatırken yüzde 22 azalma demek doğru değildir; oran üzerinden hesaplanan göreli fark yaklaşık yüzde 18'dir.
Bu, yalnız matematiksel yön değişimidir. Gözlemsel ilişkiyi nedensel müdahale etkisine dönüştürmez. “Düşük grupta daha yüksek hızla ilişki” ifadesinden “suya magnezyum eklemek bu kadar olayı önler” sonucuna geçilemez. Başlangıç riskleri, diğer etkenler ve müdahalenin gerçekten aynı karşılaştırmayı oluşturup oluşturmadığı bilinmelidir.
Güven aralığının yönü de ters çevrilir. Örneğin 1,17–1,27 aralığı ters karşılaştırmada yaklaşık 0,79–0,85 olur; alt ve üst sınırlar karşılıklı yer değiştirir. Burada kullanılan değerler çalışmada bildirilen enfarktüs ölüm oranının matematiksel dönüşümüdür. Yeni bir analiz veya yeni bir sağlık bulgusu değildir.
Büyük örneklem, bütün yanlılıkları ortadan kaldırmaz
Milyonlarca kişiyi içeren bir çalışma, uygun koşullarda rastlantısal belirsizliği azaltabilir. Fakat yanlış ölçülen maruziyeti veya sistematik olarak eksik bırakılan bir etkeni kişi sayısını artırarak otomatik düzeltemez. Çok büyük veriyle dar güven aralığı elde edilmesi, ilişkinin mutlaka nedensel olduğu anlamına gelmez.
Temsili olarak herkesin yalnız konutundaki şebeke suyunu içtiği varsayılsın. Gerçekte çok sayıda kişi işte başka su kullanıyor veya evde suyun bileşimini değiştiriyorsa maruziyet sınıflaması hatalı olabilir. Hatanın yönü ve etkisi araştırma tasarımına bağlıdır; her zaman ilişkiyi sıfıra yaklaştırdığı da varsayılamaz. Önemli olan hatanın olası kaynağını tanımak ve uygun duyarlılık değerlendirmeleri yapmaktır.
Benzer biçimde beslenme ile su kaynağı birlikte değişiyorsa gözlenen ilişkinin hangi kısmının sudan geldiği sorusu doğar. Çok değişkenli modeller bazı etkenleri değerlendirebilir; ancak bir modelin “düzeltilmiş” olması bütün karıştırıcıların doğru ve eksiksiz ölçüldüğü anlamına gelmez. Modelde hangi değişkenlerin, hangi ölçümle ve hangi varsayımla kullanıldığı incelenir.
Alt grup sonucu nasıl okunur?
Hollanda çalışmasında genel sonuçla birlikte düşük besinsel magnezyum alımı olan alt gruplar da incelendi; erkekler ve kadınlar için aynı yönlü bulgular elde edilmedi. Böyle bir sonuç, beslenme bağlamının araştırmaya değer olduğunu gösterebilir, ancak tek başına bütün düşük alımlı kişiler için kesin su önerisi oluşturmaz.
Alt grup değerlendirmesinde önce grubun önceden tanımlanıp tanımlanmadığı, kişi ve olay sayısının yeterliliği ve diğer alt gruplarla farkın uygun biçimde sınanıp sınanmadığı sorulur. Bir alt grupta p değeri 0,04, diğerinde 0,08 bulunması, iki grubun etkilerinin birbirinden anlamlı olarak farklı olduğunu tek başına göstermez. Bu iki testin sorusu, gruplar arasındaki etki farkını sınayan testle aynı değildir.
Temsili olarak iki grupta tahmini etki büyüklüğü aynı, fakat örneklem sayıları farklı olsun. Büyük grupta güven aralığı dar, küçük grupta geniş olabilir. Biri istatistiksel eşik altına inerken diğeri inmeyebilir. Bu durum biyolojik olarak yalnız bir grubun yarar gördüğünü göstermeyebilir. Sonuçlar p değerinin iki tarafına ayrılmadan önce etki büyüklükleri ve belirsizlikleri birlikte değerlendirilir.
Randomizasyon neden önemlidir, neyi tek başına çözmez?
Randomizasyon, gruplara atamayı belirli tercihlerden ayırarak karşılaştırmanın başlangıçta daha dengeli kurulmasına yardım eder. Ancak çalışma boyunca büyük izlem kaybı, müdahaleye farklı uyum veya sonuçların seçici raporlanması ortaya çıkarsa başlangıçtaki avantajın bir bölümü zayıflayabilir. “Randomize” sözcüğü, raporun geri kalanını okumadan kesin güven sağlayan bir etiket değildir.
B023'te incelenen magnezyum eklenmiş su denemesinde 230 kişi randomize edilmiş, 102 kişi çalışmayı tamamlamıştır. Bu, tamamlayanların başlangıçtaki grubun yaklaşık yüzde 44,3'ü olduğu anlamına gelir. HbA1c'nin gruplar arası değişim karşılaştırması ile bazı insülin direnci göstergelerinin sonuçları da aynı değildir.
Bu bulgular çalışmanın değersiz olduğu anlamına gelmez. Suyla yapılan gerçek bir müdahaleyi incelemesi önemlidir. Fakat tamamlayanların kimler olduğu, kayıp nedenleri ve eksik verilerin nasıl ele alındığı sonuçların genellenmesini etkiler. Başlangıçtaki randomize grup ile son analiz grubu aynı sayıda değilse bu fark görünür tutulmalıdır.
İzlem kaybı için temsili duyarlılık hesabı
Bir deneyde A ve B gruplarına 100'er kişi atandığını düşünelim. Her grupta 60 kişi sonuç değerlendirmesine katılmış olsun. Tamamlayanlar arasında A'da 12, B'de 18 olay görülmüşse oranlar yüzde 20 ve yüzde 30'dur. Yalnız tamamlayanlar üzerinden A lehine 10 yüzde puan fark vardır.
Ancak her gruptaki 40 eksik kişinin sonucu bilinmemektedir. A'nın eksiklerinde 20, B'nin eksiklerinde 5 olay olduğu varsayılan bir senaryoda toplam oranlar A için yüzde 32, B için yüzde 23 olur; yön tersine döner. Bu sayılar gerçek bir su çalışmasına ait değildir. Eksik sonuçların neden araştırılması gerektiğini gösteren sınama örneğidir.
Bütün eksik kişilerin böyle davrandığı iddia edilmemektedir. Duyarlılık analizinin amacı, hangi eksik veri varsayımlarında sonucun değiştiğini görmektir. Eksikliği otomatik sıfır olay olarak saymak veya tamamlayanlarla aynı olduğunu kanıtsız varsaymak, belirsizliği görünmez kılar. Eksik veriyle baş etme yöntemi çalışma sorusuna ve eksikliğin yapısına göre belirlenmelidir.
Grup içindeki değişim, gruplar arasındaki üstünlük değildir
Bir grubun başlangıç ile son ölçümü arasında değişiklik görülmesi, o değişikliğin uygulanan suya bağlı olduğunu kanıtlamaz. Aynı dönemde karşılaştırma grubunda da değişim olabilir. Beslenmeye daha fazla dikkat edilmesi, ölçümlere alışılması, tedavinin sürdürülmesi veya zaman içinde doğal dalgalanma iki grubu da etkileyebilir. Müdahalenin sorusu, yalnız “bu grupta değişim oldu mu?” değil, uygun tasarımda “karşılaştırma koşuluna göre ne kadar farklı değişim oldu?” sorusudur.
Örneğin tamamen temsili bir ölçekte A grubunun ortalaması 100'den 90'a, B grubunun ortalaması 100'den 92'ye düşsün. A grubundaki azalma 10, B grubundaki azalma 8 birimdir. İki değişim arasındaki fark 2 birimdir; A'nın bütün 10 birimlik değişimi müdahaleye yazılamaz. Bu 2 birimin güven aralığı da verilmeden farkın duyarlılığı bilinemez. Sayılar, bir mineralin klinik etkisine ilişkin veri değildir.
Magnezyum eklenmiş su denemesinde de farklı göstergelerin ve farklı karşılaştırmaların ayrılması gerekir. Araştırmacılar 20 ve 50 mg/L magnezyum içeren suları, günde bir litre tüketim düzeniyle değerlendirmiştir. Bu düzende çalışma suyunun sağladığı miktarlar sırasıyla 20 ve 50 mg/gündür; derişim ile doz yalnız belirtilen hacim sayesinde sayısal olarak eşittir. Kullanıcıların günlük bütün su tüketiminin yalnız çalışma suyundan oluştuğu sonucu çıkarılamaz.
Bir araştırma başlığında “magnezyumlu su” yazması da bütün mineral sularını aynı müdahale yapmaz. Bileşimin geri kalanı, günlük hacim, başlangıçtaki beslenme, katılımcıların hastalıkları ve izlem süresi sonucu taşımak istediğimiz koşullarla karşılaştırılmalıdır. Bir suyun benzer magnezyum derişimine sahip olması, araştırılan bütün koşulların sağlandığını göstermez.
Mutlak ve göreli farkın ayrı hesaplanması
Böbrek taşı tekrarını inceleyen beş yıllık deneyde, normal kalsiyumla birlikte düşük tuz ve düşük hayvansal protein içeren beslenme grubunda 60 kişiden 12'sinde; düşük kalsiyum grubunda 60 kişiden 23'ünde tekrar bildirilmiştir. Bu, yalnız suyun mineral bileşiminin değiştirildiği bir deney değildir. İlk grupta birden fazla beslenme özelliği birlikte değiştirilmiştir.
Bu sayılardan yapılan basit, düzeltilmemiş hesapta oranlar yüzde 20 ve yüzde 38,33'tür. Mutlak fark 18,33 yüzde puandır. İlk oranın ikinciye bölünmesiyle yaklaşık 0,522 risk oranı; birden çıkarılmasıyla yaklaşık yüzde 47,8 göreli azalma bulunur. Bu aritmetik özet, çalışmanın zaman ve diğer özellikleri dikkate alan özgün istatistiksel analizinin yerine geçmez.
| Ölçü | Basit hesap | Yorum sınırı |
|---|---|---|
| İlk gruptaki tekrar oranı | 12 / 60 = %20,0 | Beş yıllık gözlenen oran |
| Karşılaştırma grubundaki tekrar oranı | 23 / 60 = %38,33 | Aynı deneyin karşılaştırma koşulu |
| Mutlak fark | %38,33 − %20,0 = 18,33 yüzde puan | Yüzde ile yüzde puan karıştırılmaz |
| Risk oranı | 0,20 / 0,3833 ≈ 0,522 | Basit, düzeltilmemiş oran |
| Göreli azalma | 1 − 0,522 ≈ %47,8 | Bir su markasının etkisi değildir |
| Mutlak farkın tersi | 1 / 0,1833 ≈ 5,45 | Yuvarlanarak 6; koşula ve süreye bağlı betimleyici hesap |
Son satır, uygun koşullarda kullanılan tedavi için gerekli kişi sayısı kavramının aritmetiğini gösterir. Buradaki basit nokta tahmini, yaklaşık altı kişiye söz konusu beslenme düzeninin beş yıl uygulanmasıyla bir ek tekrarın önlenmesine karşılık gelir. Ancak belirsizlik aralığı ayrıca hesaplanmadığından bu sayı tek başına kesin bir karar ölçüsü değildir. Farklı risk taşıyan kişilerde, başka bir süre için veya yalnız su değiştirildiğinde aynı sayı kullanılamaz.
Bu ayrım yalnız akademik değildir. “Yüzde 48 azalma” ifadesi, başlangıç riskini ve karşılaştırma grubunu göstermediğinde okuyucuda çok farklı büyüklükler çağrıştırabilir. Risk oranı her zaman mümkünse olay sayısı, kişi sayısı ve izlem süresiyle birlikte okunmalıdır. Tek bir dikkat çekici yüzde, bütün araştırmayı temsil etmez.
Anlamlı bulunmayan sonuç, eşdeğerlik kanıtı değildir
Bir çalışmanın iki su arasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulmaması, suların bütün sağlık sonuçları bakımından eşdeğer olduğunu göstermez. Çalışma küçük olabilir; izlem kısa kalabilir; sonuç ölçümü duyarsız olabilir veya gerçekten önemli bir fark bulunmayabilir. Bu seçenekleri ayırmak için etki tahmini ve güven aralığına bakılır.
Temsili olarak risk oranı 0,95, güven aralığı 0,60–1,50 ise hem kayda değer azalma hem artış verilerle bağdaşmaktadır. Buna karşılık 0,95 ve 0,93–0,97 aralığı daha dar bir tahmini anlatır. İki araştırmada aynı nokta tahmini olsa da karar belirsizliği aynı değildir. Bunlar gerçek su çalışması sonuçları değil, güven aralığını açıklayan sayılardır.
Bir p değeri, sıfır hipotezinin doğru olma olasılığı değildir. Belirtilen model ve sıfır hipotezi altında, gözlenen kadar veya daha uç bir sonucun ne ölçüde beklenebileceğini ifade eder. Modelin uygunluğu, veri kalitesi ve araştırma tasarımı bu sayı tarafından otomatik denetlenmez. p değerinin küçük olması da farkın günlük yaşam için büyük olduğu anlamına gelmez.
Eşdeğerlik veya belirli sınırlar içinde daha kötü olmama iddiası, bunun için tasarlanmış karşılaştırmayı ve önceden gerekçelendirilmiş sınırları gerektirir. Olağan bir üstünlük testinde fark bulunmamasını sonradan “tamamen aynı” diye adlandırmak, soruyu değiştirmektir. Su seçimi bakımından da “bu deneyde fark saptanmadı” ile “hiçbir koşulda fark yoktur” ayrı cümlelerdir.
Çok sayıda karşılaştırma, tesadüfi bulguları artırabilir
Bir araştırmada çok sayıda mineral, yaş grubu, cinsiyet grubu, hastalık ve izlem dönemi ayrı ayrı sınanıyorsa sonuçların hangilerinin önceden planlandığı önem kazanır. Yalnız en küçük p değerini seçerek anlatmak, bütün sınamalar içindeki tesadüf payını saklayabilir. Bu nedenle araştırmanın protokolü, birincil sonucu ve çoklu karşılaştırmaları nasıl ele aldığı değerlendirilir.
Basitleştirilmiş matematiksel bir örnekte bütün sıfır hipotezleri doğru, sınamalar birbirinden bağımsız ve her sınama için yanlış pozitif olasılığı 0,05 olsun. m sınamada en az bir yanlış pozitif olasılığı 1 − 0,95^m olur. Yirmi sınamada bu değer yaklaşık yüzde 64,2'dir. Bu hesap, belirli bir yayımlanmış çalışmanın yüzde 64 olasılıkla yanlış olduğu anlamına gelmez; varsayılan çoklu sınama düzeninin özelliğidir.
Gerçek araştırmalarda sınamalar bağımsız olmayabilir ve çoklu karşılaştırma düzeltmeleri uygulanabilir. Bu nedenle şekil, doğrudan herhangi bir makalenin hata oranı olarak okunmaz. Öğrettiği nokta, çok sayıda sonuç arasından sonradan seçilen tek bir olumlu bulgunun, önceden belirlenmiş birincil sonuçla aynı ağırlıkta sunulmaması gerektiğidir.
Keşif amaçlı analizler gereksiz değildir. Yeni hipotezler oluşturabilir ve daha iyi tasarlanmış çalışmalara yön verebilir. Sorun, keşif niteliğinin gizlenmesidir. “Bu alt grupta araştırılmaya değer bir ilişki görüldü” cümlesi, “bu kişilerin mutlaka bu suyu içmesi gerekir” cümlesinden farklıdır.
Ortalama, medyan ve kişisel değişim birbirinin yerine geçmez
Araştırma tablolarında başlangıç ve son değerlerin medyanı verildiğinde bu iki medyanın farkı, kişisel değişimlerin medyanı olmak zorunda değildir. Aynı nedenle yalnız başlangıç ve son grup özetlerinden her katılımcının ne ölçüde değiştiği çıkarılamaz. Eşleştirilmiş verinin yapısı önemlidir.
Üç kişide herhangi bir temsili ölçümün başlangıç değerleri 1, 10 ve 11; son değerleri aynı kişi sırasıyla 8, 9 ve 20 olsun. Başlangıç medyanı 10, son medyanı 9'dur; medyanların farkı −1'dir. Oysa kişisel değişimler +7, −1 ve +9'dur; bu değişimlerin medyanı +7'dir. Bir hesap azalma, diğeri artış gösterir; çünkü aynı büyüklüğü hesaplamazlar.
Bu örnek gerçek bir klinik ölçekteki sağlıklı veya hastalıklı değerleri temsil etmez. Yalnız özet istatistiklerin neden dikkatle okunması gerektiğini gösterir. Bir makaledeki “medyan değişim” sütununu, iki ayrı medyanı çıkararak doğrulamaya çalışmak bu nedenle yanıltıcı olabilir. Kontrol, araştırmacıların kullandığı tanımla yapılmalıdır.
Benzer biçimde standart sapma ile standart hata farklıdır. İlki bireyler arasındaki dağılımı, ikincisi belirli koşullarda ortalama tahmininin duyarlılığını anlatır. Şekildeki hata çubuklarının neyi gösterdiği belirtilmemişse çubukların kısa olması tek başına bütün katılımcıların birbirine benzediğini göstermez.
Finansman ve çıkar ilişkisi nasıl değerlendirilir?
Bir çalışmanın su üreticisi veya mineral malzemesi sağlayıcısı tarafından desteklenmesi, sonucun otomatik olarak yanlış olduğu anlamına gelmez. Ancak finansmanın, ürün tedarikinin, veri analizinin ve yayın kararının kimlerin kontrolünde olduğu görünür olmalıdır. Aynı şekilde kamu kaynaklı bir çalışmanın da sırf finansman türü nedeniyle yöntem hatalarından bağışık olduğu varsayılamaz.
Değerlendirme aynı sorularla yapılır: Karşılaştırma adil midir? Ölçümler uygun mudur? Olumsuz sonuçlar da raporlanmış mıdır? Yazarlar veri üzerinde bağımsız çalışabilmiş midir? Protokoldeki sonuçlarla yayımlanan sonuçlar uyumlu mudur? Ticari bağın açıklanması okuyucuya değerlendirme olanağı verir; açıklama tek başına araştırmanın bütünlüğünü kanıtlamaz.
Üretici teknik belgesi ise başka tür bir kaynaktır. Membranın test koşulunu veya malzemenin beyan edilen özelliğini öğrenmek için doğrudan başvurulabilir. Fakat bu tür bir belge, insanlarda hastalık riskinin azaldığına ilişkin bağımsız klinik kanıt olarak kullanılamaz. Kaynağın yetkinliği, sorunun türüne göre değerlendirilir; tek bir genel güven etiketiyle bütün alanlara taşınmaz.
Bulguyu karara dönüştürmeden önce
| Soru | Kaydedilecek bilgi | Eksik olduğunda sınır |
|---|---|---|
| Kimler incelendi? | Yaş, sağlık durumu, seçilme biçimi | Başka gruplara genelleme belirsizleşir |
| Hangi su veya mineral karşılaştırıldı? | Bileşim, hacim, süre, karşılaştırma | Doz ve müdahale tanımı eksik kalır |
| Ne ölçüldü? | Hastalık, belirti, biyobelirteç veya yalnız alım | Bir sonuç türü diğerinin yerine kullanılamaz |
| Ne kadar fark görüldü? | Etki büyüklüğü, olay sayısı, güven aralığı | Yalnız p değeri yeterli olmaz |
| Tasarımın önemli sınırı ne? | Karıştırıcılar, maruziyet hatası, izlem kaybı | Nedensel yorum daraltılır |
| Karar hangi düzeyde kullanılabilir? | Hipotez, beslenme hesabı, klinik veya toplum kararı | Çalışmanın sınırı aşılmaz |
Bu kayıt bir puanlama oyunu değildir. Kutuların dolması araştırmayı otomatik olarak “yüksek kaliteli” yapmaz. Ama sonucu okurun önünde gerekçesiyle tartmayı sağlar. Her çalışma için resmî bir kanıt derecelendirmesi yapıldığı da ileri sürülmemelidir; sistematik değerlendirme belirli yöntem ve kapsam gerektirir.
Suyun magnezyum içermesiyle magnezyum alımının artması doğrudan hesaplanabilir. Bunun belirli bir toplulukta klinik açıdan anlamlı bir eksikliği ne ölçüde düzelttiği ayrı sorudur. Hastalık olaylarının azalıp azalmadığı ise daha ileri bir sonuçtur. Bu basamaklar birbirini dışlamaz; fakat birinci basamağın doğruluğu sonuncunun otomatik kanıtı değildir.
Bilimsel kesinlik, belirsizliği yokmuş gibi yazmak değildir. Kesin olanı açık söylemek, koşula bağlı olanın koşulunu göstermek ve bilinmeyeni sınırlarıyla tanımlamaktır. Suyun mineral bileşimini değerlendirirken de bu çizgi korunmalıdır: ölçülen bileşimden hesaplanan alıma, oradan fizyolojik bulguya ve klinik sonuca geçerken her adımın kendi kanıtı aranır.